вторник, 10 апреля 2018 г.

Գողություն՝ սեփական դիմումի համաձայն


Կառավարությունը նախագիծ է ներկայացրել՝ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի ենթակայության «Կոնդի առանձնատների տնտեսություն» պետական ոչ առեւտրային կազմակերպության հաշվեկշռում ամրացված՝ 6-րդ մասնաշենքի մեջ մտնող շենքը եւ շինությունները՝ 1.5365 հա սպասարկման տարածքով, հետ վերցնել պետական հաշվեկշռից եւ սեփականության իրավունքով անհատույց տրամադրել ՀՀ պաշտոնաթող նախագահ Սերժ Սարգսյանին՝ որպես բնակարան:

Ըստ այդմ՝ հանձնարարվել է Աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարին, կառավարության աշխատակազմի ղեկավարին եւ ԱԱԾ տնօրենին՝ ապահովել օրենքով սահմանված մնացյալ երաշխիքների տրամադրումը պաշտոնաթող նախագահ Սերժ Սարգսյանին՝ իր դիմումի հիման վրա։ Որոշումն ուժի մեջ մտավ երեկվանից։

Այսինքն՝ Սերժ Սարգսյանը դիմում է գրել՝ պահանջելով պետության հաշվեկշռից օտարել եւ անհատույց իրեն տրամադրել կառավարական հսկա առանձնատունը:

Եթե անգամ գործում է պաշտոնաթող նախագահի՝ պետությունից անհատույց բնակարան ստանալու կարգը, եւ Ս. Սարգսյանը կարող է իր համար բնակարան ընտրել, ի՞նչ սկզբունքով է այդ հսկայական առանձնատունը յուրացնում: Ընդ որում, նրա ընտանիքն ամենեւին մեծ չէ. երկու հոգի են՝ ինքն ու կինը:

Օրինակ, տասը երեխաների մայր Ծաղիկ Վարդանյանը տարիներ շարունակ դիմում է տարբեր գերատեսչություններին՝ իր մեծ ընտանիքին բնակարան տրամադրելու խնդրանքով, սակայն ոչ մի արձագանք: «Ի վիճակի չենք բետոնե հատակին քնել, դժվար է: Մի ննջարանում երկու աղջիկներս երկու ծեր տատիկների հետ են քնում, երկու երեխաներս էլ հատակին են քնում»,- հիմնավորում է կինը բնակարան ունենալու իր ցանկությունը:

Հայաստանում, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, մոտ 7400 բազմազավակ ընտանիք կա։ Մոտ մեկ միլիոն բնակչություն ունեցող Երեւանում 1200 բազմազավակ ընտանիք կա, 130 000 բնակիչ ունեցող Արագածոտնի մարզում՝ 565 ընտանիք կա: Դարձյալ պաշտոնական գնահատականով՝ այս ընտանիքիների մեծ մասն աղքատ է եւ ունի բնակարանային խնդիրներ: ՀՀ-ում  աղքատությունը 30 տոկոս է:

Նման ձեւով երկիրը կառավարող նախագահը բարոյական իրավունք ունի՞ իր կնոջ հետ զբաղեցնել հսկայական առանձնատուն:

Ընդ որում, նա չի ցանկանում հեռանալ նաեւ Բաղրամյան 26-ից: Այն դեպքում, երբ այդ հասցեն նախագահական նստավայր է: Իսկ ինքը չի հավակնում, այլ ցանկանում է դառնալ վարչապետ:

Սերժ Սարգսյանը ճարպիկ է եւ, խոշոր հաշվով, որեւէ օրենք չի խախտել: Ի պաշտոնե՝ կարո՞ղ է հավակնել բնակարանի: Կարող է: Նա էլ դիմում է գրել ու պետությունից պահանջել կառավարական առանձնատունը: Եթե հիմա նման հնարավորություն ունի, ինչու՞ չօգտվել:

Պահից օգտվելու եւ հնարավորինս ամեն ինչ կորզելու խնդիրը Հայաստանի իշխող վերնախավի դեպքում գրոտեսկի է հասել:

Սա նույն տրամաբանությունն է, որով այսօր Առինջում ունենք ԲՀԿ առաջնորդ Գագիկ Ծառուկյանի հոր՝ Կոլյա Ծառուկյանի անվան դպրոց եւ մոր՝ Ռոզա Ծառուկյանի անվան մանկապարտեզ: Ծնողները, փառք Աստծո, ողջ եւ առողջ են: Սակայն քանի դեռ որդին այսօր հնարավորություն ունի անվանակոչել դպրոցն ու մանկապարտեզը, ինչու՞ չանի:  Վաղը հայտնի չէ՝ կունենա՞ նման հնարավորություն:

Տարոն Մարգարյանը քաղաքապե՞տ է: Հետեւաբար նրա հայրը՝ Հայաստանի երբեմնի վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանը, «Հայ մեծեր»-ի շարքում է՝ Նարեկացու, Կոմիտասի, Թումանյանի կողքին է: Անդրանիկ Մարգարյանին շատերն են հիշում՝ իբրեւ բարի, խաղաղ ղեկավարի: Սակայն նրա անունն է կրում մայրաքաղաքի համար 29 դպրոցը: Դպրոցի բակում նրա կիսանդրին է: Ստեփանավանի մշակույթի պալատը եւս Անդրանիկ Մարգարյանի անունն է կրում: Ճարտարագիտական համալսարանում, Հյուսիսային համալսարանում կան նրա անունով լսարաններ: Կոմիտասի անվան պանթեոնում Մարգարյանի մահարձանն ուղղակի ստվերել է Կոմիտասի, մյուս մեծերի համեստ տապանաքարերը: Տարոն Մարգարյանի տան հասցեն էլ հարմարեցված է այնպես, որ «գոլդ» համար ունենա՝ 77/7, երբ պարզ հաշվարկով Բաբաջանյան 20 է:

Սա է իշխող համակարգի փիլիսոփայությունը՝ ճարպկորեն օգտվել ունեցած լծակներից՝ անգամ ծիծաղելի լինելու գնով:

Եվ Սերժ Սարգսյանի քաղաքական թիմից յուրաքանչյուրն ունի ի՜ր այսպիսի անձնական պատմությունը:

Մամուլում լուրեր եղան, որ երկու հայ օլիգարխ ուղեւորվել են Դուբայ` հանգստանալու: Ընդ որում, հանգստանալու համար ընտրվում են ամենաթանկ հյուրանոցները, որտեղ մեկ օր գիշերելու արժեքը մեկ անձի համար մինչեւ 7000 եվրո է: Ուրիշի գրպանի գումարը հաշվելը վատ տոն է. ի վերջո, մարդն իր միջոցներով կարող է հանգստանալ որտեղ եւ ինչպես ցանկանա: Պարզապես այն մարդիկ, ովքեր կարող են իրենց թույլ տալ շքեղության նման գրոտեսկային աստիճան, որը պայմանավորված է ոչ թե փողի քանակով, այլ չհղկված ճաշակով ու վատ դաստիարակությամբ,  Հայաստանի ներքաղաքական կյանքում ունեն լուրջ դերակատարություն:

Եթե բարձրաստիճան պաշտոնյան, զինվորականը թուլություն ունի շքեղությունների հանդեպ, եթե նա տուն է կառուցել Հաղթանակ զբոսայգու կտրված անտառի տարածքում, եթե նա յուրացնում է պետական ունեցվածքը՝ կառավարական տունը, այդպիսի պաշտոնյաները չեն կարող գրագետ պետություն ղեկավարել: Առավել եւս, եթե քո ղեկավարած երկրում մարդկանց 30 տոկոսն աղքատ է, եթե բազմազավակ ընտանիքներ բնակարանի կարիք ունեն, իսկ դու պետությունից թռցնում ես պետության սեփականությունը, ապա դա ունի մեկ անուն՝ յուրացում: Սա էլիտար, պրոֆեսիոնալ գողություն է՝ առանց մատնահետքերի: Այլ է երեք անչափահաս երեխաների եւ բանակում ծառայող որդի ունեցող Սիսիանի բնակիչ Հասմիկ Սարգսյանի դեպքը: Նա եւս գողություն է արել՝ ծանոթուհու բնակարանից 10 000 դրամ է գողացել եւ դատապարտվել 6 տարի 6 ամիս ժամկետով ազատազրկման: Զինվոր որդին հոսպիտալում է, անչափահաս երեխաներից մեկը հաշմանդամ է, մյուսը վիրահատության անհրաժեշտություն ունի: Նրա պատիժը կարող էր մեղմ լինել, սակայն կա «առանձնապես վտանգավոր ռեցիդիվ»՝ նա նախկինում եւս դատապարտված է եղել՝ պանիր եւ մեկ տուփ պահածոյի գողության համար:

Լիլիթ ԱՎԱԳՅԱՆ

воскресенье, 1 апреля 2018 г.

Ղարաբաղը ոչ անկախացվող է, ոչ էլ զիջվող, այն հայկական պետության մաս է


Ղարաբաղյան հանգուցալուծման մեզ ձեռնտու սցենարները մեր՝ շարքային հայերիս կողմից երբևէ քննարկված չեն եղել։ Սկսած 1990-ից  այդ ասպարեզը  իշխանությունների արտոնությունն է եղել և այդպիսին էլ մնացել է՝ չնայած անցած 26 տարիներին հիմնավորապես փոխվել են պայմանները։ Իսկ ապրիլյան կայծակնային ագրեսսիայից հետո, սույն խնդիրը դարձել է մեր ազգի ամենակենսական խնդիրը։ Իշխանությունները գնում են իրենց համար ամենաանվտանգ֊ անկախ Ղարաբաղի մոդելով, այն դեպքում, երբ այդ մոտեցումը բազմաթիվ ծանր նեգատիվներ ունի իր մեջ։

 Սույն հոդվածում ես ներկայացրել եմ իմ ալտեռնատիվ մոտեցումները։
 Հակամարտության սկզբին երևի բոլորս էինք համակարծիք, որ Ղարաբաղյան հարցը Ստալինյան քաղաքական կամայականությունների հետևանք է, և նոր մտածողության պայմաններում պետք է շտկվի հօգուտ մեզ՝ ուղղակի փաստերի ճնշման տակ: Լուծման կոնկրետ քաղաքական պատճառաբանությունը, ձևակերպումը մի տեսակ հետին պլան էր մղված:
Սովետական Միությունը փլուզվեց, բայց հարցը մնաց չլուծված:

Հետագայում, անձամբ ինձ համար, Ղարաբաղի «ինքնորոշմամբ անկախանալու» իրավունքի խնդիրը որպես միջազգային քաղաքական արգումենտ կորցրեց իր ուժը: Մտածում էի, որ եթե նույնիսկ կոնֆեդերատիվ միության ներսում այս հարցադրմամբ հարցը տեղից չշարժվեց, ապա ի՞նչ տրամաբանությամբ պետք է միջազգային հանրության աչքում մեր արգումենտները ավելի արժեքավոր դառնան ու որպես լուծման հիմք ծառայեն:

Ժամանակը ցույց տվեց, որ նույնիսկ հաղթական պատերազմից հետո էլ, hայաստանյան քաղաքական միտքը մնած քարացած, չհասկացավ փոփոխված իրադրությունը ու չթարմացրեց հարցադրումներն ըստ միջազգային քաղաքական տրամաբանության ու պահանջների:
Աստիճանաբար նաև պարզվեց, որ մեր քաղաքական կշռի չնչինության հետ մեկտեղ, «կողմնակի դիտորդի» Հայաստանի քաղաքական կեցվածքը կոպիտ սխալ ուներ իր մեջ, որը հանգեցրեց մեծ զրկանքների, ներքին այլանդակությունների և ուր որ է, ավելի մեծ ողբերգության կարող է տանել մոտ ապագայում:

Ղարաբաղյան հիմնահարցում հայկական կողմի դիքորոշման պատմությունը զարմանալի զիջողական է ու անտրամաբանական: Սկզբից մենք հրաժարվեցինք Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու գաղափարից: Հետո հրաժարվեցինք նույնիսկ մեր իսկ առաջարկած մոդելով Ղարաբաղը որպես անկախ պետություն ճանաչելուց: Հիմա էլ պատրաստ ենք այն լիովին վերադարձնելու Ադրբեջանին, մենակ թե սերգոջանը իբր կուշտ լինի: Եթե այսպես շարունակվի, արդյունքում Հայաստանն էլ կդառնա թուրքաբնակ վիլայեթ, չնայած սերգոջանը վաղուց է կուշտ:

Ցանկացած դիվանագետ, որը զբաղվել է Ղարաբաղի հարցով, հաստատ ծանոթ է նախապատմությանը և հասկանում է իրերի իրական դրվածքը: Իհարկե, գերտերությունների կամքով երբեմն հնարավոր են ինչ-ինչ կամայական գեոքաղաքական վերաձևումներ, ինչպիսին, օրինակ, Կոսովոյի նախադեպն էր, բայց որպես կանոն, հիմնականում հարցերը լուծվում են ըստ քաղաքական իրական ուժերի վեկտորների ու տրամաբանությունների:
Այս առումով դիտարկելով Ղարաբաղյան խնդիրը, տեսնում ենք, որ բոլորն էլ հասկանում են, որ իրականում այն արյունալի անցյալով տարածքային վեճ է երկու խիստ թշնամական հարևան ազգերի միջև:

Եթե մենք հույսերս դրել էինք դրսից հրամցվող և հետագայում էլ սպասարկվող միջնորդական լուծումների վրա, ապա պետք է ինքներս էլ միջնորդներին մատուցեինք մեզ ձեռնտու տրամաբանական, իրական համոզիչ սխեմաներ ու հիմնավորումներ: Որպեսզի նրանք հենց այդ արգումենտացիայի ուժով հայամետ լուծումների հանգեին ու այն պաշտոնապես ներկայացնեին կողմերին: Բայց նման քայլեր մենք չենք կատարել, ու չի էլ նշմարվում, թե ապագայում կանենք:

Սկզբում մենք ունեինք ռազմական հաջողության դրական արգումենտը, որը սակայն զուգորդված էր ԼՏՊ-ի տեսական, արհեստական, թույլ, անիրական, «անկախ» Ղարաբաղի սխեմայով: Քաղաքական-դիվանագիտական այդ տարօրինակ զուգորդումը՝ հաղթանակած Հայաստան-ինքնորոշվող, անկախ Ղարաբաղ մոդելը, Սովետի նոր-նոր վերացման պայմաններում, խաբուսիկ էր միջնորդների համար, ռազմական արգումենտը մեր օգտին էր աշխատում, բայց Ղարաբաղի անկախության մեր կամազուրկ պահանջը անորոշության մեջ էր գցել միջնորդներին:

Փաստորեն մենք պահանջում էինք, որպեսզի պուճուրիկ Հայաստանի վախկոտ  քաղաքական կամքով աշխարհը փոխի պետության ու պատերազմի մասին իր հիմնարար պատկերացումներն ու միկրոսկոպիկ Հայաստանի կողքին մի հատ էլ գերմիկրոսկոպիկ անկախ Ղարաբաղ սարքի:
Նրանք զարմացած էին և շարունակում են այդպիսին մնալ հիմա էլ՝ թե ինչպե՞ս կարող է անկախ ու ինքնուրույն համարվել մի տարածք, ուր ամեն ինչ հայկական է՝ ժողովուրդը, փողը, բանակը, լեզուն, բյուջեն: Եվ պետություն կոչվածն էլ Հայաստանին կպած ընդամենը մի բուռ տարածք է, որի անկախությունը նույնիսկ հենց ինքը՝ Հայաստանը չի ընդունել: Արդյունքում, դրսում լավ էլ հասկացան, որ գործ ունեն ամբարտավան, անինքնասեր, ու վախկոտ մի երկրի հետ, որը զլանում է դիվանագիտորեն ջանքեր թափել և ուղեղ բանեցնել իր հարցերը լուծելու համար:

Քոչարյանը զուտ բնազդային կողմնորոշիչներով հասկացել էր մեր դիրքի թուլությունները, բայց քանի որ զբաղված էր միայն անձնական հարստացման հարցերով, ժամանակ, գիտելիք և օգնողներ չունեցավ հարցերը քաղաքականապես մշակելու և որպես հայկական մոտեցում ներկայացնելու: Նա ընդամենը թուլացրեց Ղարաբաղի դերը որպես առանձին կողմի, ներառավ այն Հայաստանի դիրքորոշումներում, բայց իր նպատակը ոչ թե հարցի վերջնական լուծումն էր, այլ ժամանակ շահելը:
Ներկա նախագահն էլ խիստ տառապելով լեգիտիմության պակասով, խաղի մեջ մտավ առանց որևէ մշակված ծրագրի: Ավելին, Ղարաբաղյան պարտվողականությանն ավելացրեց հայկական Գենոցիդի քննարկելի լինելու հնարավորությունը ևս: Մտնելով ֆուտբոլային դաշտերը, նա չոր պարտություններով դուրս եկավ խաղերից ու հայկական բոլոր հիմնահարցերը մի փաթեթով շպրտեց միջազգային քաղաքականության աղբարկղը:

Ադրբեջանն ու Թուրքիան էլ, տեսնելով մեր այս խորը ապաշնորհությունը, տգիտությունն ու անճարակությունը, խստացրին իրենց դիրքերն ու արդեն նախապատրաստել են այնպիսի քաղաքական ելակետեր, ուր պատերազմի հրահրումը թե Ղարաբաղի և թե Հայաստանի հանդեպ, զուտ հարմար պահի հաշվարկի հարց է:

Ցավալին այն է, որ նույնիսկ այս պահին, թե իշխանությունը, թե ընդիմությունը և թե ողջ հայությունը գալիք պարտությունների դեմն առնելու ալտերնատիվ առաջարկներ չունեն: Ընդիմությունը հիպնոսված է ԼՏՊ-ի զիջողական տեսակետներով, իշխանությունը մտահոգված է միայն իր լեգիտիմության հարցերով: Մարդիկ էլ՝ իրենց ամենօրյա ապրուստի հոգսով: Իսկը Կռիլովյան հայտնի առակի նմանակով:

Գոնե հիմա՝ ծանրագույն ներքին ու արտաքին պայմաններում, փորձենք տեսնել, թե արդյո՞ք կան դրական, օբյեկտիվ արգումենտներ մեր օգտին և փորձենք դրանք դնել ղարաբաղյան և, հանդեպ Թուրքիան ու Ադրբեջանը, մեր քաղաքականության հիմքում:

1 - Մենք ունենք Գենոցիդի արյամբ շաղաղված անցյալ՝ Թուրքիայի ու իրենց սատելիտ Ադրբեջանի հետ հարաբերություններում:
Ակնհայտորեն Գենոցիդը մեր հիմնական վահանն է թուրք-ադրբեջանական նկրտումների հանդեպ և միջազգային կարծիքը մեծապես մեր կողմն է հենց Գենոցիդի ուժի ներքո։ Միջնորդներն իհարկե հայկական Գենոցիդի վրա թքած ունեն, բայց հաշտություն կնքելու նոր առաջարկներ անելիս, նրանք ուզած թե չուզած, պետք է հաշվի առնեն իրենց առաջարկների հետագա՝ գոնե ժամանակավոր կենսունակության խնդիրը:

Այս առումով մենք ունենք հիմնավոր արգումենտներ ու պահանջներ, որոնք իրականում ուժեղ են ու դժվար մերժելի: Այսինքն, եթե առաջարկը չի ծառայում թշնամության թուլացմանը, և հակառակը՝ սրում է այն, ապա այն անընդունելի է ի սկզբանե:

Այս առումով կա Մեծ Եղեռնի փաստը, կա Նախիջևանում հայերի ի սպառ վերացման փաստը, կա 1918 թվի Ադրբեջանում հայերի գենոցիդի փաստը: Կա հայերի, ողջ Ադրբեջանից բռնի տեղահանման փաստը: Կա 1988-1994 թվերի հրահրած կոտորածների ու պարտադրված պատերազմի փաստը: Կա Բուդապեշտում հայ սպայի սպանության փաստը: Վերջապես առկա է ներկայիս ադրբեջանական ու արդեն թափ առնող թուրքական անհերքելի հայատյաց հռետորիկան:

Սրանք փաստեր են, որոնք իսկապես կարևոր են միջնորդների համար: Եվ հենց սրանց մասին հայկական կողմը պետք է մշտապես բարձրաձայներ և ոչ հայանպաստ բանաձևերը մերժեր, որպես նոր գենոցիդի ու ավերածությունների տանող անիրական լուծումներ:
Բայց դա ոչ միայն չի արվել, այլ հակառակը, միչև այժմ նույնիսկ չի էլ դիտվում որպես հեռանկարային դիվանագիտական արգումենտացիա և հուսալի քաղաքական լծակ: Ձայներս կտրել, սուգը կապել ենք ու սպասում ենք թե մեր հեզիկությունը վերջ-շուտ կգնահատվի, ու մի օր Ադրբեջանը մեծահոգաբար մեզանից ձեռ կքաշի:

2 - Սովետական Միության փլուզման հետևանքով առաջացած և քաղաքական լուծում պահանջող ղարաբաղյան հարցն արդեն ոչ տարածքային ամբողջականության խնդիր է, և ոչ էլ ազգերի ինքնորոշման իրավունքի հարց: Այն երկու հարևան պետությունների մեջ էթնիկ զտմամբ տարված պատերազմի հետևանք  է:
Պատերազմը սկսել է Ադրբեջանը, իր տարածքից կոտորածով ու ավերածություններով տեղահանելով հայությանը, հարձակվել է պաշտոնապես, միջազգայնորեն ձևակերպված Ղարաբաղի հայկական ինքնավար պետության վրա: Անցած տարիներին երբևէ նրա ագրեսիաներն ու հակահայ հռետորաբանությունը չեն դադարել։

3 - Բոլոր միջնորդներն էլ գիտեն, որ իրականում պատերազմել են Հայաստանն ու Ադրբեջանը, և որ հարցը կոնկրետ հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների առանցքն  է:

4 - Հայաստանի՝ որպես կողմնակի դիտորդի դերը ինքնանվաստացուցիչ, ազգի և սեփական սուբյեկտի հանդեպ անպատասխանատու կեցվածք է եղել բանակցային պրոցեսում:

5 - Հայաստանը երբևէ, որևէ հարցում նախաձեռնող չի եղել ու միշտ քարշ է եկել ադրբեջանական նախաձեռնությունների ետևից, սպասելով միջնորդների բարեհաճությանը։ Բանակցային գործընթացում իրեն դրսևորել է որպես դիվանագիտորեն ապաշնորհ, դանդաղաշարժ, անօգնական  մի պետություն, որի միակ նպատակն է եղել ժամանակ ձգելը, հույսը կապելով գերտերությունների շահերի զուգորդման վրա:

6 - Մենք պետք է վաղուց հրաժարված լինեինք «Անկախ Ղարաբաղ» կոչված արհեստական, պարտվողական, անպատիվ դիրքից և բաց ճակատով ներկայացնեինք մեր դիրքորոշումն ու իրավունքներն աշխարհին: Սակայն դա չի արվել, և նույնիսկ հիմա, ակնհայտ դիվանագիտական անհաջողություններից հետո էլ, դեռ նման մոտեցման անհրաժեշտությունը գիտակցված  չէ:

7 - Մեզ՝ որպես գոյության իրավունք մուրացողների, ոչ մեկը չի պաշտպանելու, հակառակը խուսափելու են մեզ հետ գործ ունենալուց, որովհետև հոգեբանորեն շատ դժվար է ուրիշի քաղաքական ու ռազմական պոտենցիալները, կամքը, գիտելիքն ու բարյացկամությունը շահագործողին հավերժ սատար կանգնելը:

8 - Պատերազմը հրահրվել է Ադրբեջանի կողմից, բայց զինադադարը պարտադրվել է Ադրբեջանին, հենց իր խնդրանքով:

9 - Այս կետերի շարքն ու խնդրի նախապատմությունը ցույց են տալիս, որ քննարկման առարկան ի սկզբանե ոչ թե անկախ Ղարաբաղի կարգավիճակի ընդունման հարցը պետք է լիներ, այլ հրադադարի հիման վրա խաղաղության պայմանագրի կնքումը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: Դա չի հասկացվել, չի գիտակցվել ու չի արվել:

Իսկ ի՞նչ կունենանք, եթե այսօր, գոնե ուշացած, բաց և ոչ պարտվողական մոտեցումներն ու հարցադրումները ձևակերպենք որպես հայկական նոր դիրքորոշում:
Կարող է լինել 3 արձագանք:

Ա. Ադրբեջանը ամբողջովին մերժում է մեր նոր դիրքորոշումը, չի ընդունում իրերի նման դրվածքը ու անցնում է ռազմական հակահարձակման:

Բ. Ադրբեջանը հաշվի է առնում մեր դիրքի փոփոխությունները ու որոշ զիջումներով համաձայնվում է վերջնական պայմանագրի կնքմանը:

Գ. Ելնելով տարվող ակտիվ, իրենց համար խիստ շահեկան քաղաքական գործընթացների դրական արդյունքներից, Ադրբեջանը և Թուրքիան անտեսում են մեր նոր դիրքորոշումները, շարունակում են իրենց քաղաքական մանևրները, մինչև Հայաստանի լիարժեք քաղաքական, հասարակական կապիտուլյացիան:

Իմ կարծիքով մեր կողմից այսքան ապաշնորհություն դրսևորելուց հետո, 2-րդ տարբերակի հավանականությունը բացարձակ զերո է:
Որոշակի շանս ունի 1 տարբերակը, բայց 3-րդն այս պահին ամենահավանականն է թվում ու հենց դա էլ իրագործվում է:
Իմ համոզմամբ լռելով, պրոցեսների ետևից քարշ եկող ռեակտիվ անճարակությամբ, ու քաղաքական տգիտությամբ, հենց մենք ենք ոգևորել Ադրբեջանին և թուրքերին նման անզիջողականության:

Համադրելով եղած փաստերն ու տենդենցները, ես տեսնում եմ, որ հայկական կողմը փաստորեն օրակարգից հանել է պայքարելու, արժանավայել դիմադրելու հարցը և հույսը դրել է լրիվ հանձնվելու՝ կապիտուլիացիայի, «այնթափցիության» վրա:
Չգիտեմ, թե ինչ անուն պետք է դրվի այս կեցվածքին, բայց գիտեմ, որ ոնց էլ դա կոչենք, առաջին հեթին այն ծայրահեղ ստորացուցիչ է ու ի վերջո՝ կործանարար պետության ու ազգային պետականության համար:

10 - Հայկական մամուլում սակավաթիվ քննարկումներ են եղել այն մասին, որ  լուծումները պետք է գտնվեն հայ և ադրբեջանցի փոխադարձ փախստականների տարածքային իրավունքների բավարարման կոնտեքստում:
Կան անհերքելի փաստացի ապացույցներ, որ նախապատերազմական ու պատերազմական գործողությունների հետևանքով 400 000 հայ սպանվելով, անարգվելով, թալանվելով ու փախչելով արտաքսվել է Ադրբեջանից: 140 000 ադրբեջանցի ընդամենը մեկ պատահական զոհով, կազմակերպված լքել է Հայաստանը:
Այսինքն՝ պատերազմի պատասխանատվությունից զատ առկա է մեծ շեղում հայ-ադրբեջանական փախստականների ունեցվածքի փոխադարձ կոմպենսացման հարցում: Հետևաբար օրակարգի հարց է Ադրբեջանից արտաքսված՝ թվով 260 000-ով ավել հայ փաստականների և Շահումյանի ու Գետաշենի կորստի հետ կապված  հողային իրավունքների կոմպենսացման հարցը, որը պետք է բանակցություններում դառնար քննարկման հիմնական առարկան:

Այս արգումենտը հիմնովին փոխում է քննարկման առանցքը և հարցը շահեկան է դարձնում մեզ համար: Չգիտեմ, թե արդյո՞ք երբևէ մեր բանակցողները քննարկման դրել են այս հարցը: Միգուցե դա արվել է, բայց Ադրբեջանը բանի տեղ չի դրել այդ փաստարկը՝ հակադարձել է իբր 1 միլիոն ադրբեջանական փախստականների միֆով և համառ աշխատանքով արժեզրկել, խեղաթյուրել է նախապես մեր օգտին գրանցված  փաստարկը:

Իրականում հենց սա է բանակցություն կոչվածի էությունը՝ երբ մեկը համառորեն առաջ է տանում իրեն ձեռնտու փաստարկը՝ անկախ դիմացինի քամահրանքից, հոխորտանքից կամ ուրիշների «խորհուրդներից»: Ադրբեջանն իր բազմաթիվ կեղծիքները շարունակապես կրկնելով, հասել է բանակցային, մեր առանց այն էլ ապաշնորհ դիրքերի փլուզմանը:
Իսկ մենք էլ չկարողանալով տարբերակել մեր ուժեղ և թույլ արգումենտները, կառչած ենք մնացել կործանարար հին դոգմաներին, ոչ մի խիստ պահանջ համառորեն չենք դրել, հետապնդել և արդյունքում հասել ենք կապիտուլյացիայի շեմին:

11 - Իրականում  հիմա էլ կա բավարար փաստաթղթային հիմնավորում փախստականների հաշվով: Եվ հենց փախստականների հարցում է, որ մենք ունենք ազդու առավելություններ:
Ըստ փախստականների փոխադարձ հարաբերական թվերի, ստացվում է, որ  ողջ Ադրբեջանից տեղահանված հայերին և Շահումյանի ու Գետաշենի կորստին, անձնական ունեցվածքային կորստին (տներ հողամասեր), ու ըստ այն ժամանակվա մեկ շնչին ընկնող տարածքային իրավունքերի,  որպես փախհատուցում հասնում է մոտ Քելբաջարին, Լաչինին, Ղուբաթլիին ու Զանգելանին հավասար տարածք:

Եվ հարցն էլ կոնկրետ մարդիկ չեն, որ պետք է վերադառնան իրենց բնակության վայրերը, այլ միջպետական վնասների փոխհատուցումը: Ադրբեջանի ներքին փախստականների հարցը պետք է քննարկվի փախստականների հայ-ադրբեջանական բալանսից զատ: Այն կոնֆլիկտի էությունից դուրս քննարկման առանձին նյութ է և պետք է իր լուծումը ստանա  խաղաղության վերջնական պայմանագրից դուրս:

12 - Որպես քննարկման հիմնական առարկա, անպայման պետք է սեղանին դրվի Ադրբեջանի նախահարձակ լինելու հարցը, որպես պատերազմի հրձիգի, մեղավորի, որը պատասխան պետք է տա տասնյակ հազարավոր զոհերի, հարյուր հազարավոր խեղված կյանքերի ու ավերածությունների համար, և Թուրքիայի հետ համատեղ 25 տարի շարունակվող պատերազմի, շրջափակման, ու Հայաստանի ժողովրդին  նոր Գենոցիդի սարսափի մեջ պահելու համար։

13 - Քննարկման առարկա պետք է դառնա նաև Հայաստանի շրջափակման հարցը, որպես շարունակվող տնտեսական ավերածությունների ու արտագաղթի պատճառ է և շարունակվող պատերազմ՝ Հայաստանի դեմ:
Փաստորեն ստացվում է, որ զինադադարի պայմանագիրը նաև մեր դիվանագիտական անգործության շնորհիվ, դարձել է ընդամենը կեղծ ու խաբուսիկ թղթի մի կտոր, որով շղարշվում է շարունակվող լուռ, հյուծող և «անտեսանելի» պատերազմը Հայաստանի դեմ: Եվ որը հայաստանյան հասարակությունն ու պետությունը այլասերելու, վերջնականապես ծնկի բերելու լծակի է վերածվել:

14 - Ասվածից բխում է, որ ներկայումս Հայաստանը Ադրբեջանի հետ ոչ թե Ղարաբաղի հարց պետք է քննարկի, այլ թուրք-ադրբեջանական պատերազմի, բլոկադայի, գենոցիդի ու կեղծ զինադադարի հարցերը: Հենց կեղծ զինադադարի էությունը բացահայտելով, հրապարակավ քննարկելով ու նրա ուժը կոտրելով է, որ մենք կկանխենք սպասվելիք ֆիզիկական մեծ պատերազմը:

Չնայած մեզ համար ակնհայտ շահեկան այս քաղաքական արգումենտների ու տրամաբանության գոյությանը, արդեն 25 տարի է, հայկական քաղաքական-դիվանագիտական միտքը չի տեսնում ելքեր, չի կարողանում գտնել ու մշակել իրեն ձեռնտու կոնցեպտուալ մոտեցումներ ու առհասարակ չի պատկերացնում Հայաստանի դերը ռեգիոնում:
Լավագույն դեպքում մենք կցորդ ենք՝ Ռուսաստանի, Իրանի, նույնիսկ Վրաստանի ու ինչ-որ տեղ նաև Թուրքիայի:

Ո՞րն է պատճառը: Իհարկե, հետսովետական տնտեսական փլուզումից հետո, մասնագետների ջարդից ու արտաքսումից հետո, թալանի ու կոռուպցիայի ներկայիս կռապաշտ պայմաններում, նորմալ մասնագիտական խորաթափանց մտածելակերպը հալածելի է ու մերժելի մեզանում: Ժանտախտ համակած երկրին հատուկ մթնոլորտ է տիրում Հայաստանում: Բայց այժմ արդեն նաև մեծ ազգային աղետի շեմին ենք, վերջապես սթափվել է պետք, իրերի դրվածքը հասկանալ, ու վերակենդանանալու փորձ անել: Փորձենք գոնե տեսականորեն, գոնե թղթի վրա, Հայաստանի քաղաքական գոյության ինչ որ մոդել մշակել ու այն օգտագործել մեր ներքին ու արտաքին քաղաքական գործառույթներում:

15 - Ակնհայտ է, որ Թուրքիան բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականություն է վարում: Մի կողմից փորձում է իր ռեգիոնալ դերն ու ազդեցությունը մեծացնել: Մյուսը անթաքույց պանթուրքիզմն է: Ներկայումս Ադրբեջանի հետ նրա ախպերական» ալյանսը հենց այդ հեռահար քաղականության բաղադրիչն է, իսկ Հայաստանի հանդեպ դրսևորած անհամաչափ ագրեսիան՝ հետագա գործելաոճի նախանշանը:

16 - Մենք պետք է վերջապես ազգովի հաշիվ տանք մեզ, որ իրականում ինքնաբավ պետական տարածք ենք ձեռք բերել: Տարածքը դա ցանկացած կայուն, վերարտադրվող պետականության հիմքն է: Եթե այն փոքր է, անռեսուրս ու շրջապատված թշնամիներով, ապա դա դեռ չի նշանակում, որ բացարձակ անպետք է ու պետք է մնա բառադիանոց, կրիմինալի ու բեսպրեդելի արգելոց:

17 - Մենք չկարողացանք նորմալ իշխանություն ու ընդիմություն կերտել : Եվ դրա հիմնական պատճառը ես համարում եմ մեր քաղաքական մանկամտությունն ու ԼՏՊ-ի բազմամյա «այնթափցիական» քարոզը: Այս հարցը շատ ավելի խորը քննարկման է արժանի, քան թե ընդիմության լիդերի հարցի քննարկումն է: ԼՏՊ-ն ձևավորել է հայկական քաղաքական մտածողություն և կոնկրետ դիրքորոշումներ, որոնք իմ կարծիքով կործանարար են եղել մեր պետականության համար և իներցիայի ուժով շարունակում են այդպիսին մնալ:

«Սերգոջանը» չէ այդ մարդու քաղաքական մտածելակերպի «գոհարը», այլ աննկատ մնացած, բայց արդեն վաղուց մեր ենթագիտակցականը թափանցած այն թեզը, թե Հայաստանի գոյությունը ոչ իրենով, և ոչ էլ որևէ այլ մի ղեկավարով է պայմանավորված: Ինքը բառացի ասել էր, որ այսօր ինքն է, վաղը մի ուրիշը կլինի: Ղեկավարները կգան ու կգնան, բայց Հայաստանը կանգուն կմնա, անկախ ղեկավարից:
Այս միտքը նա հայտնել էր դեռ 1993-94 թվերին: Մինչև հիմա էլ մեր մտքով չի անցնում, որ հենց այս թեզը կործանարար եղավ Հայաստանի համար:

Նույնիսկ այսօր էլ, այս հանգստացնող, հիպնոսացնող թեզն է առաջնորդում մեզ: Մենք մտածում ենք, որ այսօր չեղավ՝ վաղը կստացվի, վաղը չեղավ՝ մյուս օրը կլինի: Այս մեկը թալանեց, այլանդակեց, ավերեց՝ դա կարևոր չէ: Մյուսը նույնն արեց՝ ոչինչ: Չէ՞ որ Հայաստանը հավերժ է, անհաղորդ դեմքերին, ժամանակին, թալանին ու ավերածություններին: Վաղ թե ուշ լավ կլինի, առանց մատը մատին խփելու՝ հարցերը ինքնըստինքյան կլուծվեն:

Հենց այս մտածելակերպն էր, որ կամաց-կամաց դատարկեց Հայաստանը, իսկ մենք շարունակում ենք այն կանգուն համարելը: Այս թեզն է պատճառը, որ մինչև հիմա էլ, մեր բռնած որևէ գործ մինչև վերջ չի հասնում, որևէ հարց սկզբունքային գնահատական չի ստանում, որևէ պետական ու ազգային հանցագործ չի պատժվում:
Ցավալի է, բայց փաստ, որ մենք նույնիսկ անընդունակ եղանք այս կործանարար դոգման ըստ արժանվույն հասկանալու, գնահատելու և վերջապես հրապարակավ մերժելու:

18 - Ստացվում է, որ հենց իր՝ ԼՏՊ-ի հիմնադրած ախոռը ոչ միայն դեմքերի, այլ նաև սխալ, կործանարար տեսությունների ու դոգմաների ախոռ է: Եվ որ խնդիրը ոչ թե այն մաքրելն է, այլ ամբողջովին քանդել-վերացնել-խորտակելը, մեր մտածելակերպից արտամղելը:
Թե Ղարաբաղյան, թե թուրքերի հադեպ եղած, և թե ներքին հարցերում մենք պետք է անցնենք բացահայտ ճշմարիտ, իրական դիրքերի և մեր դիրքորոշումները ներկայացնենք դիվանագիտորեն ճիշտ շեշտադրված, բայց առանց կեղծ ու վախկոտ, հետին մտքերի:

19 - Հայաստանը պետք է նորովի իրավական ուժ տա 1989 թ. դեկտեմբերի 1-ի Հայկական ԽՍՀ Գերագույն Խորհուրդի և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդի համատեղ որոշմանը՝ Հայաստանի հետ վերամիավորվելու մասին, և հանդես գա հռչակագրով,
որ Ղարաբաղը և Հայաստանը Ադրբեջանի պարտադրած պատերազմներում հաղթելով, նվաճել են որպես միացյալ ազգի՝ մեկ պետական տարածք վերամիավորվելու իրավունքը:

20 - Համաձայնության հիման վրա հռչակագիր պետք է ստորագրվի Հայաստանի և Ղարաբաղի միջև միացյալ պետություն կազմելու մասին: Հռչակագրում պետք շեշտվի, որ Ղարաբաղը և Հայաստանը Ադրբեջանի պարտադրած պատերազմում հաղթելով, նվաճել են որպես միացյալ ազգի մեկ պետական տարածք վերամիավորվելու իրավունքը:

21 - Հայաստանը պետք է ձևակերպի ռեգիոնում իր նպատակները, որպես չեզոք երկիր, խաղաղության կողմնակից և պահապան, ազատ տեղաշարժի և համագործակցության շահագռգիռ սուբյեկտ: Ներկայացնի հարևանների հետ փոխադարձաբար հարգվող սուվերենության իր պահանջները և դրանց ապահովման մեխանիզմները:

22 - Թուրքերի կողմից գենոցիդի պաշտոնական խոստովանությունը պետք է համարվի հայկական արտաքին քաղաքական գերակայություններից մեկը:

23 - Առանձին փաստաթղթով, Հայաստանը նախապես պետք է հայտարարի նաև ներքին հումանիտար արտակարգ դրություն մտցնելու մասին, թուրքերի շարունակվող գենոցիդային քաղաքականությունից իր ազգային գոյությունը պաշտպանելու նպատակով:

Այս հոդվածը գրելիս մտածում եմ այն սարսափի մասին, որը կհայտնվի շատ ու շատերի դեմքին: Հասկանալի է, որ 26 տարվա, մինչև մեր ուղն ու ծուծը հասած դոգմա է կասկածի տակ առնվում: Նաև առաջարկվում է որոշ տարածքների վերադարձ՝ կենսունակ պետականության կերտելու ակնկալիքով։ Հետևաբար բնական է, որ այս մոտեցումները կյանքի կոչելու հավանականությունը շատ փոքր կլինի: Դրանք խիստ մերժելի և անընդունելի կլինեն ԼՏՊ-ի և նրան կուրորեն հարողների համար, արտգործնախարարության հին, պարտվողական դրվածքները յուրացրած չինովնիկների համար: Մերժողները մի գուցե մարդկանց 90 տոկոսից էլ ավել լինեն, որովհետև դրանց շարքերում կլինեն նաև նրանք, ովքեր մտածում են, թե Ղարաբաղն էլ, ղարաբաղցիներին էլ ետ տանք, միայն պրծնենք ներհայաստանյան այս մղձավանջային իրականությունից:
Ես հասկանում եմ, որ կուրծք ծեծող հայրենասերների համար նման մոտեցումն անընդունելի է, բայց և ճակատում ֆոտոսեսիաներ անող գեներալների, համատարած բարոյալքման ու թալանի, կործանվող պետականության պայմաններում նման կրքերը հանդարտեցնել է պետք իրականության հետ հաշվի նստելու անողոք փաստերով։

Ցավոք սրտի, այսօր մեզանից շատ մեծ զիջումներ կորզելու գայլային ախարժակ է կուտակված թուրքերի քաղաքական մտահորիզոններում - և հեշտ լուծումներ արդեն իսկապես չկան:
Ինչևէ, շարունակելով ասելիքս, նշեմ, որ այս մոտեցումները կյանքի կոչելու համար առաջին քայլով պետք է մեր ներսում իրար հետ լեզու գտնելու պայմաններ ստեղծվեն: Այսինքն՝

24 - Ներքին արտակարգ հումանիտար դրություն հայտարարելու համար զուգահեռաբար պետք է թուլացվի ներքաղաքական լարվածությունը:
Մի կողմից պետք է կալանավորվեն մարտի մեկի բոլոր մեղավորները, ազատ արձակվեն քաղաքական բանտարկյալները, ոստիկանությունը և բանակը պետք է հեռացվեն քաղաքական ասպարեզից: Բայց զուգահեռաբար պետք է Հայաստանից արտաքսվի նաև ԼՏՊ-ն:

Հին հույների օստրակիզմը այս դեպքում խիստ տեղին կլինի: Քչերը գիտեն, որ օստրակիզմի են ենթարկվելիս եղել միայն քաղաքական մեծ ազդեցություն ունեցող այն գործիչները, որոնց շարունակվող քարոզները անհամատեղելի են եղել երկրի պետական շահերին:
Ներկայիս հայկական թե ներքին և թե արտաքին քաղաքական կյանքի համարյա բոլոր ստանդարտները դրվել են ԼՏՊ-ի կողմից: Այդ մարդը սխալ դուրս եկավ թե ներքին և թե արտաքին հարցերում: Չի կարելի շարունակել նրա կործանարար ուղենիշերի քարոզը:

Ժողովուրդը թե՛ ներսում և թե՛ դրսում պետք է հասկանա, որ կանգնած ենք պետականություն կորցնելու ու ֆիզիկական մեծ կորուստների նախաշեմին և պահանջվում են կտրուկ քայլեր:
Ներկայումս ասպարեզում բավարար բազմակարծություն ու տեսակետներ կան մեր անելիքների շուրջը: Շատ բան մակերեսին է, ընդունելի թե իշխանություններին և թե հասարակությանը: Բայց ոստիկանական անիմաստ ծայրահեղությունների, մի քանի անպիտանների պնդաճակատության, ագահության, տգիտության, ինչպես նաև ԼՏՊ-ի արհեստամտության պատճառով, ազգովի դարձել ենք մտածելու, գործելու և համագործակցելու անընդունակ:

Ի տարբերություն իշխանությունների, հասարակությունը ունակ է դեռ ներելու և պաշտպանվելու արտաքին վտանգից: Բայց անկարող է որևէ քայլ նախաձեռնելու, քանի որ ներքին կապանքներն ու վախն են պատել մեզ:
Սա բացահայտ անտրամաբանական իրավիճակ է: Անհնար է, որը ներսում ստրկացված, անարգված ժողովուրդը միավորվի ու հաղթի արտաքին թշնամուն: Այժմ մեր առաջին խնդիրը դա ներքին հասարակական, աշխարհայացքային ընդհանուր համաձայնության գալու հարցն է:
Ներկա պահին մեր կորուստների դեմն առնելու հնարավություն ունեցող միակ մարդը դա պետական լծակներին տիրապետող երկրի նախագահն է: Ինքը վերջապես պետք է վեր կանգնի իր լեգիտիմության վերականգման սին հույսերից ու գործով զբաղվի - աշխարհին հրամցնի, պարտադրի մեր՝հայկական կողմի ճշմարտությունը:

25 - Ասվածից հետևում է, որ վաղը, գործը վերջնականապես տապալելուց հետո, միակ պատասխանատուն ու մեղավորը ներկայիս նախագահ Սարգսյանը պետք է համարվի: Եվ այս պնդման հիմնավորումն էլ ավետարանի վրա հնչեցրած իր նախագահական երդումն է, որի և ոչ մի կետը չի կատարել:
Հայաստանն այժմ մեկ մարդու ցուցամատով շարժվող երկիր է, և անիմաստ է մեր ներքին ուժային դաշտերում այլ գործոններ ու բարդություններ փնտրելը: Եթե գործող նախագահը ունակ չէ հասկանալու նախագահական պաշտոնի ոչ միայն փառասիրական, այլ նաև պատասխանատվության կողմերը, քաջություն չունի իր դիրքով պարտադրված անհրաժեշտ ներքին ու արտաքին քայլերն անելու, ապա պետք է անհապաղ հրաժարական տա:

26 - Պետք է փաստվի նաև, որ պարտվողական, զիջողական, այնթափցու մտածելակերպը, դա 100 տարի առաջվա թուրք ենիչերուց կյանք մուրացող և թուրքի խորամանկությամբ իր քսակը կամաց-կամաց դատարկող ապագա զոհի մտածելակերպն է: Պայքարելու, դիմադրելու փոխարեն մասնատվելով, փախչելով, եկեղեցում խմբով այրվող, նահատակվող զոհի մտածելակերպն է:
Այն թշվառի մտածելակեպն է, որը ունակ չէ ընկալելու կյանքի իրավունքը հաղթելով ու ստիպելով նվաճելու փիլիսոփայությունը:

27 - Եվ այսօր էլ, ի հեճուկս առողջ տրամաբանության ու նախորդ արյունալի փորձի, երեկվա նահատակվող, փրկություն մուրացող անհատ հային փախարինելու է եկել արդեն պետական, ազգային, հասարակական մակարդակով, թուրքից գոյության իրավունք մուրացող մի քանի միլիոնի հասնող հայությունը՝ ի դեմս Հայաստան պետության:
Սրան ի՞նչ ասենք, ի՞նչ որակում տանք: Ի՞նչ չլսված, նոր, անհայտ պաթոլոգիա է սա:
Ինչ որ է, շարունակեմ կոնկրետ ասելիքս:

28 - Պետական և ազգային վերակողմնորոշման հարցում իրենց անելիքն ունեն նաև փողատեր դարձած ու ակամա քաղաքականություն մտած օլիգարխ կոչված մեր անգրագետ ու հոռի տղերքը: Սրանք էլ պարտավոր են իրենց հաշիվ տալու, կեսաբանականից գոնե մի քայլ դեպի մարդկայինը բարձրանալու, համակերպվելու հասարակական օրենքներին և կարգ ու կանոնին:

29 - Իրենց հեռատես համարող շատ ու շատ հայտնի դեմքեր, հաճախ կրկնում են այն թեզը, թե իբր եթե Ադրբեջանը հնարավորություն ունենար ու համոզված լիներ իր հաղթանակի մեջ, ապա վաղուց պատերազմի գնացած կլիներ:
Սա մեր քաղաքական տկարամտության հերթական ցայտուն ապացույցն է: Քաղաքականության մեջ գոնե տարրական գիտելիքների տիրապետող պետությունը գիտի, որ տգիտություն է բացահայտ պատերազմի դուրս գալ արագորեն դատարկվող երկրի ու ինքնահոշոտվող ազգի դեմ: Շատ ավելի ռացիոնալ է հոգեբանական պատերազմը՝ մինչև ինքնահոշոտման պրոցեսն ավարտվի ու տարածքը նվաճվի առանց դիմադրության, բնակիչների ու միջազգային գլխացավանքների:

Մենք 22 տարի ունեինք «երկրից» պետություն կառուցելու։ Փոխարենը կերտեցինք  Ռուսաստանի խամաճիկ դարձած ապասուբյեկտային մի բդեշխություն։ Եթե շարունակվելու է կեղծ ազգասիրական բրավադան՝ հօգուտ պարբերաբար կրկնվող հարյուրավոր զոհերի ու ազգային նվաստացումների, ապա դրա վերջն էլ Հայաստանի կործանումն է լինելու։

30 - Կարծում եմ, ժամանակն է, որ Հայաստանում ռազմականը, դիվանագիտականը և մնացած բոլոր մասնագիտական ասպարեզները դիտվեն որպես համապատասխան գիտելիքների, ունակությունների, և իրավասությունների դաշտեր և դրանցով զբաղվեն իրոք մասնագետները:
Ժամանակն է, որ իշխանության վերին դիրքերին հասած մարդիկ իրենց դիրքին հարիր փոքր ինչ փիլիսոփայական խորություն մտցնեն իրենց աշխարհայացքի, պարտականությունների ու գործելաոճի տրամաբանության մեջ և հասկանան, որ քանդելու համեմատ շատ ավելի մեծ է արարման բերկրանքը, հոշոտելու համեմատ շատ ավելի հոգեզմայլ է օգնության վեհությունը, անիծվելու համեմատ առավել հարգալից է օրհնվելու և դրանով փառավորվելու հեռանկարը:
Եվ առհասարակ, ժամանակն է բոլորիս հասկանալու, որ ներկայիս ներհայկական ոհմակային վերաբերմունքը մեկս - մեկու հանդեպ անիմաստ վայրենություն է, որևէ կերպ չարդարացված և արդյունքի չբերող դաժանություն:

Շատերը կհարցնեն՝ իսկ ի՞նչ ենք անելու, եթե ի պատասխան մեր դիրքի կոշտացման, Ադրբեջանը Թուրքիայի հետ միասին գնա հարձակման, գրավի Ղարաբաղն էլ, Հայաստանն էլ և գենոցիդի մի նոր գեհենի մեջ մտցնի մեզ։
Տեսականորեն սա էլ հնարավոր ելք է: Բայց իրականում շատ ու շատ  ավելի քիչ հավանական, քան մեր դիվանագիտական հաղթանակը կարող է լինել դիրքորոշումների փոփոխության դեպքում:
Քաղաքականությունը, դիվանագիտությունը, պատերազմը միշտ էլ ռիսկային անորոշության էլեմենտ ունեն իրենց մեջ: Հարցը ոչ թե ամեն պահի զիջմամբ պատերազմից, կործանարար ելքերից խուսափելն է, այլ նաև ճակատագրին ձեռնոց նետելը և հաղթելու շանսը օգտագործելը:
Պատմությունը դա ազգերի պայքարի դաշտ է: Անհնար է այդ դաշտում գոյատևել առանց ստեղծագործելու, կռվելու, պայքարելու, դիմադրելու, հաղթելու և պարտվելու:
Հաղթանակը  ապահովվում է իմաստությամբ, խելքով, կամքով և որ կարևորն է, նաև հարձակմամբ: Պարտությունը դա տգիտության, անճարակության, ապաշնորհության և միայն վերջին հերթին, նաև ֆիզիկական թուլության հետևանք է:

Ոչ ես և ոչ էլ մեկ ուրիշը չենք կարող հաշվարկել կամ գուշակել որևէ տեսական հարցի կամ սցենարի ճշգրիտ պատասխանը: Հենց այդ պատճառով էլ, ես հարցերը քննարկել եմ արդեն գրանցված արդյունքների հիման վրա: Եղած փաստերն ու արդեն գծագրված հետագա տենդենցները ցույց են տալիս, որ մենք գնում ենք դեպի կապիտուլյացիա: Ես չգիտեմ, թե ինչով է տարբերվելու դա իրական ֆիզիկական պատերազմում պարտվելուց:

Ներկայում մեր հիմնական և միակ անելիքը դա սպասվող արհավիրքները ժամ առաջ հասկանալն է և դրանցից խուսափելը (կրկնեմ՝ խուսափելը, այլ ոչ թե զիջելը): Թե ինչ մարտավարություն և գործելակերպ կընտրվի, դա արդեն կախված է այն բանից, թե ինչ կասեն հայ քաղաքական ու իշխանական «ասպետները», ժողովուրդը։
Կպայքարենք, կդիմադրենք, կռիվ կտանք՝ արդյունքի կհասնենք:
Անկախ վաղվա օրվա դրական կամ բացասական արդյունքներից, հիշենք, որ այսօր ոչ մեկը մեզ չի խաբում, և որ մենք՝ ինքներս ենք մեզ ինքնախաբում:

Ապրիլյան պատերազմից հետո միացյալ Ղարաբաղ-Հայաստանյան դիվանագիտական, ռազմաքաղաքական կեցվածքը միակն է, որը հնարավորություն կտա Հայաստանին բանակցել Ադրբեջանի և թուրքերի դեմ՝ միաժամանակ սեղանին դնելով  հայկական պետականության գոյության հարցը դրանց երկուսի արանքում։
Իսկ ներկայիս «Անկախ Ղարաբաղով» հարցին ներկայանալը ոչ միայն Ղարաբաղին, այլ Հայաստանին կործանման կտանի։

ԱՐԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Լուսանկարը՝ Հակոբ Պողոսյանի

Աղբյուրներ՝

суббота, 31 марта 2018 г.

​Բոլոր լավերը գնացին պատերազմ, մենք այս գելուգազանի ձեռքը մնացինք. Ժաննա Գալստյան


Ղարաբաղյան շարժման 30-ամյակի առթիվ «Անկախին» իր հուշերն է պատմում ազգայնական, Ղարաբաղյան շարժման ակտիվ մասնակից Ժաննա Գալստյանը։

60-ականները՝ պարարտ հող 88-ի համար

88-ը միանգամից հո չստացվե՞ց։ Դա եկավ 60-ական թվականների զարթոնքից: Երբ պատերազմից հետո մի քիչ խաղաղվեց, մեր փառավոր մտավորականությունը մտածեց իր հաջորդ սերունդը կերտելու մասին՝ ողջ ուժերը ներդնելով լավագույն սերունդ ստեղծելու գործում: Պետք էր կրթել բազմակողմանիորեն զարգացած սերունդ, քանի որ պատերազմն իր սև գործն արել էր, «հնձել» էր: Եվ այդ կրթությունն արդյունք տվեց, այլապես չէր լինի 65 թիվը:
Եթե հայրս քաղբանտարկյալ եղած չլիներ, եթե հայրս Կարինից, մայրս էլ Կարսից չլիներ, դժվար թե ես ես լինեի: Ինձ թվում է, որ շատ բան դրանից է գալիս:

Ես անկախականներից Խաչիկ Սաֆարյանի խմբում էի: Մենք թռուցիկներ էինք բաժանում: Թռուցիկ բաժանելիս թաղամասի բոլոր բնակիչների փոստարկղում թռուցիկ գցեցի, բացի մերինից: Հայրս անմիջապես գլխի ընկավ: Բայց բարկանալու փոխարեն ինձ աջակցեց, ասաց. «Ինչքան ուժ ունեմ, կօգնեմ»։ Նստած-ելած մարդը մնում էր էլի նույն ազգայնականը:
65 թվին ես ուսանող էի, Պոլիտեխնիկում էի սովորում։ 65 թվին պատրաստվել էին բոլոր ինստիտուտները: Նույն միտինգն էր, ինչ 88-ի մեր միլիոնանոց միտինգը։ Այդտեղից սկսվեց 88 թիվը, եթե դա չլիներ՝ շարունակությունն էլ չէր լինի:

Անկախական խմբերի ղեկավարներին ազատազրկելուց հետո տարբեր ակադեմիական ինստիտուտներ ստորագրահավաք էին կազմակերպում Ղարաբաղի համար: Դժվար էր, հիմնարկից հիմնարկ էինք անցնում, մարդկանց իրազեկում ու համոզում, որ ստորագրեն: Շատ-շատ էին ստորագրություններ հավաքվում՝ մեկ անգամ չէ, երկու անգամ չէ:
88-ը որ սկսվեց, այդ ժամանակ ես Վազգեն Մանուկյանի ազգայնական խմբում էի: Մենք գնում էինք Հայաստանի վանքերն ուսումնասիրելու և այդ ընթացքում ժողովրդի հետ ազգային արժեքներից էինք խոսում, շեշտադրում այն միտքը, որ ազգային հարցերի շուրջ պետք է միասնական լինենք:

87-ին ստեղծվեց գոյապահպանական շարժումը, որն ի սկզբանե էկոլոգիական էր: Ես այդ շարժմանն էլ էի մասնակցում: Ընդհանրապես մասնակցում էի ամեն ազգային միջոցառման, որտեղ կարող էի օգտակար լինել:

Կարծում եմ, որ այդ շարժումը պատահական չէր, դա նախապատրաստական փուլն էր: Գոյապահպանական շարժումը մեխանիկորեն վերափոխվեց Ղարաբաղյան շարժման, նույն մարդիկ էին, բոլորը մտավորականներ էին: Սկզբում հարթակում Իգոր Մուրադյանը և Վաչե Սարուխանյանն էին: Բայց շուտով նրանց տապալեցին։ Երբեմն ասում են, որ Վազգեն Մանուկյանի խումբը դա արեց։ Բայց այդպես չէ։ Ինձ թվում է, որ ԿԳԲ-ն էր: Նրանց տապալումից հետո հարթակի վրա հայտնվեց Վազգեն Մանուկյանը մեր խմբով, և սկսվեց պրոցեսը:

Ես այն ժամանակ մի գիտատեխնիկական ընկերության տնօրենն էի, ուստի աջակցեցի, որ «Տեխնիկայի տուն» գիտատեխնիկական ընկերության բոլոր հիմնարկներում կոմիտեներ ստեղծվեցին: Հետո Ղարաբաղի «Կռունկ» կոմիտեի հետ կապ հաստատվեց:

Մասնակցությունը շարժմանը

1988-ի սեպտեմբերի սկզբին Լինինականի «Ղարաբաղ» կոմիտեի ղեկավար Ավետիք Ավետիսյանի հետ գնացինք Ստեփանակերտ։ Հենց հասանք՝ Կրկժանի դեպքերը սկսվեցին, մեզ չէին թողնում մտնել քաղաք: Մեզ գաղտնի քաղաք տարան ու թաքցրեցին հյուրանոցում: Ավտոբուսով օգնության շտապողներին ճանապարհին կրակել էին։ 30 հոգի ընկան հիվանդանոց: Շրջապատել էին հիվանդանոցը, ոչ ոքի ներս չէին թողնում: Ինձ բուժքրոջ հագուստ հագցրին, ու ես ներս մտա, սկսեցի մարդկանց ցուցակագրել, իրավիճակն արձանագրեցի ու դուրս գալուց հետո զանգահարեցի Երևան` Բաբկեն Արարքցյանին: Դրանից հետո հայտարարվեց պարեկային ժամ: Շուշին դատարկվեց, փախստականներին տեղավորեցին Ստեփանակերտի հյուրանոցում: Մարդիկ հազիվ երեխաներին գրկել ու վազել էին: Օգնում էի փախստականներին տեղավորելու գործում:

Այդ երեկո Ստեփանակերտում կազմակերպվեց թուրքերի տները վառելը. հայտնի է՝ եթե թուրքի տունը վառես, էլ հետ չի գա։ Ներքին ցավով էինք նայում վառվող տներին: Բայց շուշեցիներից ոչ ոք չգնաց այդ տներում ապրելու, թուրքի տուն չմտան:
Օդանավակայանը փակ էր, մի շաբաթ մնացինք այնտեղ: Հետո ինչ-որ գաղտնի ուղղաթիռ էր Երևան գնում, դրանով վերադարձանք։

«Ղարաբաղ» կոմիտեի նիստերը հաճախ իմ տանն էին տեղի ունենում։ Իմ տանն էին ապաստանել նաև դեռ սովետական կարգերի օրոք ռազմական գործողությունների դիմած մի քանի ազատամարտիկներ։ Հետո Սումգայիթից մի ընտանիքի հյուրընկալեցի, այնուհետև՝ Բաքվից։ Մի խոսքով, այդ ամբողջ տարին իմ տանը չեմ ապրել, մորս տուն էինք տեղափոխվել։

Երբ «Ղարաբաղ» կոմիտեի անդամներին ձերբակալեցին, պետք էր երկրորդ կազմի և «Կռունկ» կոմիտեի միջև կապն ապահովել, ես կոնտակտներ ունեի, զանգեցի, այնտեղից մարդ կանչեցի: Այդ ժողովն էլ իմ տանը տեղի ունեցավ։ Պայմանավորվածություններ ձեռք բերվեցին, միտինգները նորից շարունակվեցին:

Պայքար օրե՞նքի շրջանակներում

Մեր պայքարն այն ժամանակվա Սովետական Միության օրենքի շրջանակներում չէր։ Բայց քանի որ պայքարում էր ամբողջ ժողովուրդը, օրենքն արդեն չէր գործում: Մենք 88-ին արդեն գիտեինք, որ Սովետը քանդվում է: 85 թվից էր սկսել քանդվել։ Այն ժամանակ գաղտնի տեղեկացա, որ Մոսկվայից մի գործիչ արցախցիներին հուշել էր, որ քանդման հեռանկար կա, կողմնորոշվեն, թե ինչ են ուզում: Մենք գիտեինք այդ մասին, վախ չկար: 88-ին արդեն տեսանելի էր, որ հարցը զենքի ուժով է լուծվելու։ Լեոնիդ Ազգալդյանը մի անգամ եկավ միտինգի, վերջում ձեռքը թափ տվեց, ասաց՝ ահ, զավզակություն է, ու այլևս չեկավ։ Ինքը զենքի հարցով էր զբաղվում, գաղտնի զենք էր արտադրվում։ Մեր տանը, քանի որ որսորդական հրացան ունեինք, տնեցիներով փամփուշտներ էինք սարքում հենց որսորդական հրացանների համար։ Տեխնոլոգիան սովորել էինք, հարյուրներով էինք սարքում։

Թացն ու չորը խառնված

Պրովոկացիաներ շատ եղան, հատկապես Վանոն շատ արեց։ «Ղարաբաղ» կոմիտեում կային մարդիկ, որոնք ընդհանրապես չգիտեին, թե ինչ ասել է ազգային գործ: Դրանցից մեկը Վանոն էր: Պատահական էր հայտնվել շարժումում։ Մինչ այդ ո՛չ աշխատանք ուներ, ո՛չ զբաղմունք, այստեղ-այնտեղ ման էր գալիս, որ իրեն սուրճ հյուրասիրեն:
Կամ Սամվել Գևորգյանը, Խաչիկ Ստամբոլցյանը ինչպե՞ս էին հայտնվել շարժման մեջ։ Մարդիկ աշխատում են տաք տեղ խցկվել։ Եվ դա կործանեց մեզ, որ սելեկցիա չարեցինք: Պետք է կողքիդ միայն վստահելի մարդկանց պահես, ոչ թե պատահական մարդկանց:
Մի անգամ Ռաֆայել Ղազարյանին, որի հետ շատ մտերիմ էի, հարցրի. «Այ Ռաֆիկ, Լևոնն ի՞նչ գործ ունի կոմիտեում»։ Նա էլ թե. «Ասացին թող Մատենադարանի աշխատող էլ լինի շարժման մեջ»: ԿԳԲ-ն էր արել: Ես ու Լևոնը չենք սիրել իրար: Իսկ մեր ծանոթությունը Սումգայիթի դեպքերից հետո է եղել։

Սումգայիթից հետո փախստականներին տեղավորել էին Աղվերանի պանսիոնատում ու ճանապարհները փակել, որ որևէ մեկը նրանց հետ չշփվի և տեղի ունեցածի մասին որևէ նորություն, ինֆորմացիա չտարածվի:

Փակ էր, բայց մեզ ինֆորմացիա էր պետք: Մատենադարանում էլ Սումգայիթի փախստականների համար մեծ ծավալով օգնություն էր հավաքվել։ Մատենադարանի փոխտնօրեն Վարդան Գրիգորյանին ասացի. «Ձայնագրող ու նկարահանող սարք պատրաստիր, մենք կգնանք Աղվերան»։ Մտա մի հիմնարկի տնօրենի մոտ, որտեղ շատ մեծ հեղինակություն ունեի, ասացի. «Ինձ մի մեքենա է պետք, որն անարգել կգնա Հայաստանի ցանկացած մաս»: Մեքենան անցագրերի հետ միասին տվեց։ Հավաքված օգնությունն Աղվերան հասցրեցինք։ Այդ մարդիկ զարմացել էին, որ կարողացել էինք իրենց մոտ հասնել, բոլորը բակ իջան, մի մեծ գրկախառնություն ստացվեց, բոլորս հեկեկում էինք։
Հետո մի սենյակում առանձնացանք, ու մարդիկ հերթով պատմում էին եղելությունը։ Մենք դողում էինք այդ սարսափելի պատմություններից։ Այդ ինֆորմացիան հասցրեցինք թե՛ կոմիտեին, թե՛ միտինգի մասնակիցներին։

Երևան վերադառնալուց հետո ինձ զանգում է Վարդան Գրիգորյանը և տեղեկացնում, որ ինձ ուզում է տեսնել Մատենադարանի «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախագահը։ Դա առաջին ծանոթությունս էր Լևոնի հետ։ Սենյակում սպասում էի, երբ վանող արտաքինով մի տղամարդ ներս մտավ։ Բարևեցի։ Ասաց. «Դուք շատ քաջ կին եք»։ Երևի ԿԳԲ-ն մեջը խոսեց, մինչ այդ որևէ մեկը նման ձևակերպմամբ չէր գնահատել արարքս։ Ակամա վտանգ զգացի։ Ասացի. «Չեմ կարծում, որ դա քաջություն է, այլ պարտականություն է»։
Զարմացել էի, թե ինչպես է այդ ակտիվությամբ աչքի չընկած մարդը դարձել Մատենադարանի «Ղարաբաղ» կոմիտեի նախագահը, մինչդեռ այդտեղ բազմաթիվ ակտիվ ընկերներ ունեի, որոնք արժանի էին այդ պաշտոնին։

Հետո Լևոնը մտավ նաև «Ղարաբաղ» կոմիտե, և դրածոն արդեն ներսում էր։ Դրանից հետո բանտարկեցին նրանց։ Թվում էր, թե իսկապես բանտարկություն է, բայց դա բանտարկություն չէր։ Տարան, մշակեցին բոլորին, մի մասը մշակվեց, մի մասը՝ ոչ։ Ռաֆայել Ղազարյանին, Վազգեն Մանուկյանին, օրինակ, մշակել չէին կարող, նրանց կարող էին վախեցնել։ Կային մարդիկ, որոնք մշակվեցին։
Ճիշտ է, «Ղարաբաղ» կոմիտեն բանտարկությունից ազատվեց, բայց նրանց հետագա գործողություններն ադեկվատ չէին։

Ինչի համար էինք պայքարում և ինչ ունեցանք

1990 թվականի ընտրությունների ժամանակ Տեր-Պետրոսյանը չի ընտրվել, ստիպված են եղել կեղծիքների դիմել։ Շենգավիթում էր առաջադրված։ Դզեցին, փչեցին, անցկացրին։ Իսկ ազգային ժողովում արդեն իր կողքին հավաքեց իր համախոհներին, ու գնաց աթոռակռիվը։ Այն լավագույն տղերքը, որ պիտի ստեղծեին իշխանությունը, գնացին պատերազմի դաշտ, որովհետև ավանտյուրա էր, ինչքան խուժան կար, գնում էր այնտեղ շահելու: Թալանում էին թուրքերի տները, լուրեր կային, որ զենք են գողանում ու միմյանց վրա վաճառում։ Նման երկու խումբ էր բռնել Լեոնիդ Ազգալդյանը։

Երբ Մովսես Գորգիսյանը եկավ ու հայտարարեց՝ վաղը գնում է պատերազմ, իրեն մեր հին ընկերներով շատ համոզեցինք, որ չգնա։ Ասում էինք, որ ինքն այստեղ է պետք որպես մտքի մարդ, որպես կազմակերպիչ։ Ասում էի՝ եթե բոլորդ գնաք, այն կոմունիստները, որոնց համար ազգային գործ գոյություն չունի, բոլոր աթոռները կզբաղեցնեն։ Չլսեց։ Ճար չեղավ, գնաց և սպանվեց։ Դա զոհվել չէր։ Լավ գիտեին, թե ում պետք է վերացնեն։

Որտե՞ղ թերացանք

Մեր ամենամեծ թերացումն այն էր, որ մեր մտավորականների մեծ մասը ռազմաճակատ գնաց։ Մահապարտների ջոկատում նրանք մեծ թիվ էին կազմում։ Մտավորականը պետք է մնար այստեղ, որպեսզի համապատասխան կառույցներ ստեղծեր։ Եթե այդ քանակությամբ ռազմաճակատ ես տանում, նշանակում է քոքը կտրում ես մտավորականության։
Բոլոր լավերը գնացին պատերազմ, մենք այս գելուգազանի ձեռքը մնացինք։ Եթե մտավոր մարդը մնար, իր տեսակը մնար, կազմակերպեր, ղեկավար դիրք գրավեր՝ այլ կերպ կլիներ։ Բայց բոլոր լավագույն տղերքը թիկունքից զոհվեցին։

Եթե նրանք մնային և աթոռներ զբաղեցնեին, այդ դեպքում Լևոնը չէր կարող չլսել մեծամասնությանը։
Մոնթեն իր հերթին, Լեոնիդն իր հերթին էր ասում՝ մենք կգանք, իրենց հարցերը կլուծենք, սպասեք Ղարաբաղն ազատագրենք, նոր։ Բայց տեսանք, թե ով ում հարցերը լուծեց։ Մտավորականը պետք է մտածի նաև թիկունքն ամուր պահելու մասին։

Շարժումը հուշերում

Երբ զինապահեստի անհրաժեշտություն առաջացավ, ինձ խնդրեցին Տեխնիկայի տան առաջին հարկը հատկացնել կոմիտեին: Բուֆետը տեղափոխեցի, տարածքը տվեցի, որ որպես զենքի պահեստ օգտագործեն: Այդ ժամանակ սահմաններում արդեն լարված էր։ Հետո Վանոն եկավ և խնդրեց, որ երկրորդ հարկն էլ իրենց տրամադրեմ։ Աշխատողներին մի սենյակում տեղավորեցի, որ տարածքը տրամադրվի կոմիտեին։ Խնդիր էր գիտական քարտուղարը, որը դեմ էր շարժմանն ու մեզ ասում էր. «Ոչխարի պես գնում եք Վանոյի նման խուժաններին եք լսում միտինգին»։ Երբ Վանոն գալիս է, սրանք երկուսով վեճի են բռնվում, միմյանց ծեծում։ Բայց հետո Վանոն մտերմացավ այս կնոջ հետ, ու միասին ինձ այլևս չէին թողնում Տեխնիկայի տուն մտնել։ Իմ ձեռքով Տեխնիկայի տունը հանձնեցի գելուգազաններին, և ես ու իմ հիմնարկի ժողովուրդը մնացինք անգործ։ Չասեմ, թե հետո այդ կնոջ ամուսինն ինչ պաշտոնի արժանացավ։

Հիշում եմ նաև մեր միլիոնանոց միտինգները. ինչպես էին տարբեր շրջաններից մարդիկ գալիս, ինչ ջերմ էին միմյանց հետ, ինչպես էին միասին հաց կիսում։
Միասնականությունը կար նաև երկրաշարժի ժամանակ։ Երկկողմանի ծնողազուրկ երեխաներին որդեգրելու համար հսկայական հերթեր էին, որ հանկարծ այդ երեխաներին արտերկիր չտանեն։ Ընդ որում, հերթի կանգնածները երեխաներ ունեցող ընտանիքներ էին։
Հետո ես երկար ժամանակ հիասթափված էի։ Այդպես էր մինչև Էլեկտրիկ Երևանը, երբ մարդիկ անգամ երեխաների հետ Բաղրամյան էին շտապում, քանի որ ցուցարարներին ծեծելու մասին լուրն էին լսել։
Դա ինձ մխիթարեց, մտածեցի՝ ուրեմն կարթնանա մեր ժողովուրդը, դեռ ամեն ինչ կորած չէ։



Կապույտ մազերով աղջկա ակամա բացահայտումները


Վերջին օրերին 19-ամյա, իր պահվածքով եւ արտաքին տեսքով հայաստանյան ու արցախյան ընդունված չափորոշիչներին չհամապատասխանող Ասյա Խաչատրյանի հետ կապված միջադեպը դարձել է սոցիալական ցանցերի գլխավոր թեման։ Քննարկումներում իրար են խառնվել մի քանի ենթաթեմաներ՝ հայաստանցի-ղարաբաղցի, նամուս-ադաթ, ոստիկանական ամենաթողություն, օրինականություն եւ անձի ազատություն, հայրենասիրություն, գենդերային խտրություն եւ այլն։ Տարիներով կուտակված խնդիրները միանգամից՝ մեկ կծիկում, դարձան քննարկման նյութ:

Իրավական երկրներում նման դեպքերը կոչվում են «քեյսեր», երբ իրավական կամ հասարակական հնչեղության որեւէ դեպք հայտնվում է հանրային բուռն քննարկումների թիրախում, որոնց արդյունքում հասարակությունը վերարժեվորում է իր աշխարհայացքը, ձեւակերպում արժեքային, իրավական նոր վերաբերմունք ու նորմեր։

Կապույտ ներկված մազերով եւ փողոցում ծխող աղջկանը գավառական քաղաքի ոստիկանները փորձում են կարգի հրավիրել իրենց բնորոշ եղանակով՝ ծեծով, նվաստացմամբ ու փողոցային հայհոյանքով, առանց օրինական ընթացակարգերը պահպանելու, ինչի հետեւանքը եղավ այն, ինչ եղավ՝ վերստին «նորոգվեց» հայաստանցի-ղարաբաղցի տարբերակումը, ինչպես նաեւ ջրի երես դուրս եկան լուծման կարոտ մի շարք իրավական խնդիրներ՝ Արցախում ՀՀ քաղաքացիների զինվորական ծառայության կարգավիճակը, հայաստանցիների պաշպանվածության հարցը Արցախում, արցախցիների եւ, առհասարակ, Արցախի կարգավիճակի խնդիրը եւ այլն։ Ու այստեղ էլ դեմ ենք առնում քաղաքական մի մեծ անօրինականության, որն դրվել էր Հայաստանի Հանրապետության ստեղծման հիմքում։

1988-ին Հայաստանի եւ Արցախի բնակչությունն աննախադեպ կերպով միավորվել էր հանրորեն ազդարարված «միացումն» ապահովելու համար։ Համաժողովրդական ճնշման հետեւանքով Խորհրդային Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը 1989-ին Արցախի հետ ընդունեց միասնական որոշում, որով  Ղարաբաղը ճանաչվեց Հայաստանի մաս, եւ Արցախի ժողովուրդը, ըստ էության, ստանալով Հայաստանի քաղաքացիություն, 1990թ. ընտրությունների ժամանակ ընտրեց միավորված Հանրապետության խորհրդարանի իր պատգամավորներին: Այստեղ ամեն ինչ պարզ էր. այս պարագայում Հայաստանի զինվորներն օրինական կարգով կծառայեին Ստեփանակերտում, իսկ Ասյայի իրավունքների ոտնահարման հարցը լուծում կստանար հենց Ստեփանակերտում, եթե նա քաղհայցով դիմեր տեղի քաղաքային դատարան։

Ասյայի արցախյան արկածների սկիզբը դրվել էր շատ ավելի վաղ, նույնիսկ նրա ծննդից առաջ՝ 1991-ին, երբ Հայաստանում անկախություն հայտարարած երկիրը,  առանց Հայաստանի հետ Արցախի միավորման մասին որոշումն օրինական կերպով բեկանելու եւ առանց բուն Արցախի, Հայաստանում անցկացրեց անկախության հանրաքվե, իսկ հետագայում իրավաբանորեն միջազգային հարթակներում Արցախը պաշտոնապես ճանաչեց Ադրբեջանի մաս: Դա տեղի ունեցավ Հայաստանի՝ ԱՊՀ կազմի մեջ մտնելու, ինչպես նաեւ ԵԱՀԿ-ին անդամագրվելու ժամանակ ստանձնած հանձնառությունների միջոցով, որոնք վավերացրել էր ՀՀ խորհրդարանը եւ որոնց բովանդակության այդ կետերին Հայաստանի քաղաքացիները տեղյակ չէին։ Ըստ էության, դա արվել էր ծածուկ, առանց Գերագույն մարմնի նախորդ որոշումը բեկանելու։

Պատահական չէ, որ հենց այդ ժամանակ՝ 1991-1992 թվականներին, առաջին անգամ հենց Հայաստանի քաղաքական ղեկավարների կողմից լսվեցին հայաստանցի-ղարաբաղցի պառակտողական հայտարարությունները։ Ըստ էության, դա կատարված քայլի արդարացման միտումով բարոյական միջավայրի ստեղծման համար էր արվում՝ ցույց տալու, որ «ղարաբաղցիներն» իրենց խնդրով հարվածի տակ են դնում Հայաստանը՝ նրան մատնելով սովի եւ հարեւան Ադրբեջանի ու Թուրքիայի հետ թշնամանքի։

Այդպիսով՝ «Մայր Հայաստանի» ղեկավարների կողմից Արցախի մեջքին հասցված հարվածը տարանջատման հոգեբանական հետեւանք առաջ բերեց։ Ասյա Խաչատրյանի դեպքը վերածվեց կուտակված փոխադարձ անվստահության կատալիզատորի՝ վեր հանելով ավելի քան քառորդդարյա անիրավությունները, որոնց ետեւում, անտարակույս, կոնկրետ խմբի քաղաքական շահեր էին թաքնված։

Ստեփան Դանիելյան

четверг, 7 декабря 2017 г.

Շուշիում հայերի կոտորածի չպարզաբանված երեք հանգամանք


Որպես նախաբան

Սրանից ուղիղ 95 տարի առաջ` 1920 թվականի մարտին տեղի ունեցավ Շուշիի հայության կոտորածը: Արցախյան և ընդհանրապես` հայկական մամուլում այս ողբերգությանը շատ են անդրադարձել, գրվել են գրքեր, հրապարակվել են ուսումնասիրություններ: Աննշան բացառություններով` դրանց հիմնական լեյտմոտիվը հետևյալն է. ադրբեջանցիներն ու թուրքերը  մեթոդաբար ոչնչացրել են Շուշիի ու շրջակայքի հայերին, անգլիացիների թողտվությամբ և աջակցությամբ փորձելով Ղարաբաղը ենթարկեցնել Ադրբեջանին:

Սույն հոդվածի նպատակը նշյալ պնդումները ժխտելը չէ: Իրոք` ադրբեջանցիներն ու թուրքերը ծրագրված ձևով իրականացրել են հայերի կոտորածները և իրոք` տարածաշրջանում անգլիական միսիան աջակցում էր Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմ մտցնելու ջանքերին: Պարզապես քանի որ պատմությունը երբեք էլ չի տրվում միայն սև-սպիտակ գույներով ներկայացվելուն` կփորձենք ներառել այլ գույներ ևս: Մասնավորապես, Շուշիի կոտորածին առնչվող հայկական դիսկուրսում չկա երեք կարևոր հանգամանք: Առաջին` Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի հարաբերություններն այդ ժամանակահատվածում, իսկ ավելի ստույգ` Հայաստանի իշխանությունների դիրքորոշումը ԼՂ-ի պատկանելության հարցում:  Երկրորդ` ինչու՞ են անգլիացիները Ղարաբաղի պատկանելության հարցում սատարել մուսավաթականներին, նրանք հայերի թշնամիներն ու ադրբեջանցիների բարեկամնե՞րն էին, թե՞ այդ վերաբերմունքը աշխարհաքաղաքական զարգացումների ու պլանների մի մասն էր սոսկ: Երրորդ` ո՞վ է տվել Շուշիի կոտորածի առիթը (առիթը` ոչ պատճառը), այլ կերպ` ի՞նչ էին անում հայերն այդ չարագուժակ օրը: Այս երեք հանգամանքներն ընդունված չէ մեզ մոտ քննարկել, մինչդեռ ուշագրավ շատ դրվագներ կան, որոնք կարող են լույս սփռել այս և այլ հանգամանքների վրա` հայերիս ներկա սերնդին մղելով անաչառ դիտարկելու մոտ մեկ դար առաջ կատարված անցքերը և ճշմարիտ դասեր քա ղելու դրանցից:

Արցախ-Հայաստան 

Առաջին տպավորությամբ` ի՞նչ մի նոր կամ արտառոց բան կարող է լինել այստեղ: Պարզ չէ՞, որ հայերը, Հայաստանի կառավարությունն իրենցից կախված ամեն ինչ արել են, որպեսզի Շուշիում և ողջ Լեռնային Ղարաբաղում խուսափեն կոտորածից և ապահովեն հայկական այս երկրամասի միացումը մայր հայրենիքին` Հայաստանին: Պարզվում է, սակայն, որ ամեն ինչ միանշանակ չէ այս հարցում:

Այն ժամանակներում Արցախից հնչած հայտարարություններում, ուղարկված նամակներում բավականին կոշտ քննադատություն կա Հայաստանի կառավարության հասցեին, ավելին` կա ահավոր մեղադրանք` դավաճանություն արցախցիների շահերին: Սոսկ մեկ օրինակ: 1919թ. մարտի 19-ին` Շուշիի կոտորածից ուղիղ մեկ տարի առաջ, Ղարաբաղի հայկական Ազգային խորհուրդը նամակ է հղում Զանգեզուրի և Ղարաբաղի հարցերով գեներալ-կոմիսարին, որում պատմում է արցախահայության վիճակի, Ադրբեջանի զավթողական նպատակների և Հայաստանի Հանրապետության դիրքորոշման մասին: Այն լույս է սփռում մի շարք կարևորագույն հարցերի վրա: Նամակում ասվում է, որ փետրվարի կեսերին ադրբեջանական կառավարությունը` Բաքվում անգլիական զորքերի հրամանատար գեներալ Թոմսոնի համաձայնությամբ, Ղարաբաղի և Զանգեզուրի գեներալ-նահանգապետի պաշտոնում նշանակել է դոկտոր Խոսրովբեկ Սուլթանովին:

Նույն օրերին Շուշիում կայացել է Ղարաբաղի հայերի 4-րդ ազգային համագումարը, որը ադրբեջանական ոտնձգությունների դեմ հաստատակամորեն բողոքել է տեղի անգլիական միսիային, հեռագրել գեներալ Թոմսոնին, Բաքվի հայ ազգային խորհրդին և Արարատյան հանրապետությանը: Համագումարը պարզ ու հստակ հայտարարել է, որ Ղարաբաղի հայերը երբեք չեն ենթարկվել ադրբեջանական կառավարությանը և որ նույնիսկ թուրքական կանոնավոր բանակին չի հաջողվել կոտրել իրենց կամքը: Նամակում նաև ասվում է, որ բոլոր բողոքները մնացել են ձայն բարբառո հանապատի: Ոչ նախորդ տարվա դեկտեմբերից մինչև փետրվար գործած Ժամանակավոր ազգային խորհուրդը և ոչ էլ 4-րդ համագումարի կողմից ընտրված խորհուրդը հնարավորություն չեն ունեցել ներկայացուցիչներ ուղարկել Երևան` Արարատյան հանրապետությանը տեղյակ պահելու համար կատարվող դեպքերի մասին:

Նամակում ասվում է, որ Արարատյան հանրապետությունը մինչ այժմ հանցավոր ու դատապարտելի անտարբերություն է ցուցաբերել Ղարաբաղի նկատմամբ, որը հայկական մարզերից մեկն է և որի բնակչության 90 տոկոսը հայեր են: Ղարաբաղի հայերը, ըստ նամակագիրների, վերջին երեք ամիսների ընթացքում իրենց հայացքն ուղղում են Արարատյան Հանրապետությանը, ակնակալելով, որ վերջինս լուրջ քայլեր կձեռնարկի իր ազդեցությունն Արցախում տարածելու համար, սակայն նրանց հույսերն ի չիք են դարձել, քանի որ Արարատյան հանրապետությունը բացարձակապես մոռացության է մատնել Ղարաբաղը, շատ է ուշացել Ղարաբաղի և Զանգեզուրի հարցերով գեներալ-կոմիարիատ ստեղծելու հարցում, և այդ ուշացած քայլը շատ է վնասել գործին: Նամակագիրները հայտնում են, որ ադրբեջանական կառավարությունն օրեցոր նորանոր ուժեր և մեծ քանակությամբ զինամթերք է զետեղում Խանքենդիում և այս ամենն իրականացնում է որոշակի ծրագրով ու նպատակաուղղված, մինչդեռ Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ մի միջոց չի ձեռնարկում: Թոմսոնի հրամանին հակառակ` Ադրբեջանը զորքերի տեղաշարժ է կատարում, ագրեսիվ քայլեր է անում, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունը կատարյալ լռություն է պահպանում: Անգլիական հրամանատարությունը կապել է մեր ոտնուձեռը, ասվում է նամակում, և մենք չենք կարող ազդել Ադրբեջանի վրա, քանի որ օրինականության գերին ենք դարձել: Նամակն ավարտվում է հետևյալ կերպ. քանի դեռ ուշ չէ` Հայաստանի Հանրապետությունը պետք է լուրջ միջոցներ ձեռնարկի Ադրբեջանի առաջխաղացումը կանգնեցնելու համար: Եթե ՀՀ-ն այսուհետ ևս լռություն պահպանի, ապա Ղարաբաղի հայերը դա որակելու են որպես դավաճանական քայլ` ուղղված Ղարաբաղ հայության դեմ: Նամակը ստորագրել են. նախագահ` Ե. Իշխանյան, քարտուղար` Մ. Եսայան (“Нагорный Карабах в 1918-1923 г.г.”, издательство АН Армении, Ереван, 1992. Отв. ред. – доктор исторических наук, профессор В.А. Микаелян”:

Ասել, որ Հայաստանը ոչինչ չէր անում` ճիշտ չէր լինի: 1919-ի ապրիլին Հայաստանի կառավարությունը փոխգնդապետ Արզումանյանին նշանակում է Ղարաբաղի գործերի ու կառավարման գծով բրիտանական հրամանատարության լիազորին առընթեր ներկայացուցիչ: Միաժամանակ, կառավարությունը դիմում է ամերիկյան հյուպատոսին եւ անգլիացիներին՝ պահանջելով, որ Լեռնային Ղարաբաղը չմտցվի Ադրբեջանի կազմի մեջ, եւ մարզի կառավարումը շարունակի իրականացնել Ազգային խորհուրդը: Հայաստանի կառավարությունը, մասնավորապես արտգործնախարարը պարբերաբար նոտաներ էր հղում` Ադրբեջանի արտգործնախարարին, Վրաստանի արտգործնախարարին, Մեծ Բրիտանիայի գլխավոր կոմիսարին և այլոց: Այնուամենայնիվ, չէր անում ամենակարևորը` զենք ու զինամթերք չէր ուղարկում Ղարաբաղի հայությանը և չէր կազմակերպում Ղարաբաղի հայերի զինված ինքնապաշտպանությունը, թեև ուներ դրա հնարավորությունները:

Իսկ ինչու՞ չէր անում: Տվյալ պարագայում ամենահեշտը Հայաստանի ղեկավարությանը անլրջության, անտեղյակության, անվճռականության, խնդրի կարևորությունը հասկանալու անզորության կամ պարզապես դավաճանության մեջ մեղադրելն է: Իրականում ամեն ինչ շատ ավելի բարդ է: Այն, որ Հայաստանի ղեկավարությունը գիտակցաբար զոհել էր արցախահայության շահերը` գոնե ինձ համար միանշանակ է ու կասկած չի հարուցում: Բայց կարևոր է հասկանալ, թե հանուն ինչի՞ է զոհել և ի՞նչն է գերադասել այդ շահերից: Իսկ այստեղ ուշագրավ, ուղղակի ցնցող դրվագներ կան:

Ահա թե ինչ է գրում մեր հայրենակից պատմաբան Լեոն իր «Անցյալից» գրքում. «Մենք պահանջեցինք Ահարոնյանի Ազգային Խորհրդից, որ նա Ղարաբաղի կամ Զանգեզուրի հարցը դրված ժամանակ խորհրդակցության հրավիրի մեր հայրենակցական միության ներկայացուցիչներին` իբրեւ իրազեկ մարդկանց: Մեր այս պահանջը հայոց ազգի բախտի տնօրինողը դարձած Ահարոնյանը չբարեհաճեց կատարել: Իշխանավոր էր նրա Ազգային Խորհուրդը, իսկ իշխանավորը ժողովրդի կամք չի հարցնում, այլ իր կամքն է նրան ուտեցնում: Եվ ահա Քաջազնունին, Խատիսյանը եւ Պապաջանյանը, մարդիկ, որոնք ոչինչ հասկացողություն չունեին ո’չ Ղարաբաղի, ո’չ էլ Զանգեզուրի մասին, Բաթումի չարաղետ բանակցությունների միջոցին համաձայնություն են տալիս թուրքերին, որ Ղարաբաղը պատկանի Ադրբեջանին, իսկ Զանգեզուրը` Հայաստանին…Այս մի վերին աստիճանի թեթեւսոլիկ վարմունք էր: Ես հետո ճշտորեն տեղեկացա, թե ինչ նկատառումներով էին երեք իշխանավորներն այդպիսի վճիռ տվել: Գոնե մեկի` Քաջազնունու, վերաբերմամբ գիտեմ, որ նա ունեցել է այսպիսի մի մտադրություն` լեռները տալ ադրբեջանցիներին, իսկ ժողովրդին, ինչպես առողջ եւ քաջ մի տարր, գաղթեցնել Հայաստանի տափարակ տեղերը, այնտեղի թույլ եւ ջլատված ժողովրդի հետ խառնելու եւ այսպիսով նրա արյունը վերակենդանացնելու համար: Այս մասին ինձ հետ երկար խոսակցություն է ունեցել Քաջազնունու վարչապետության ժամանակ գյուղատնտես Կամսարականը, որ այն ժամանակ մի ինչ-որ խոշոր պաշտոն էր վարում հայոց կառավարության մեջ: Ղարաբաղի հայ ժողովրդին նա նայում էր անասնաբուծական տեսակետից` գտնելով, որ նա շատ լավ արտադրող (производитель) կհանդիսանա Հայաստանի համար: Ահա ինչ տեսակ պետական մարդիկ ունեինք մենք: Քանդել մի ամբողջ երկիր, տեղահան անել մի ամբողջ ժողովուրդ` մի ինչ-որ հրաշքով Հայաստանի` ջերմախտից հյուծվող եւ այլասերվող ժողովրդին առողջացնելու եւ ուժեղացնելու համար… Չէին հասկանում այս մարդիկ միջավայրի եւ աշխարհագրական պայմանների նշանակությունը»:

Սակայն սա մեդալի մի երեսն է միայն: Ղարաբաղի նկատմամբ Հայաստանի դաշնակցական ղեկավարության, մեղմ ասած, անտարբերությունը այլ երեսներ էլ ուներ: Նույն Լեոն գրում է, որ Ղարաբաղի կոտորածի մասին իրենք հեռագիր են ուղարկել նաեւ Փարիզ, «բայց ոչ թե Ահարոնյանի պատվիրակությանը, քանի որ գիտեինք նրա աշկարա անբայրացակամությունը Ղարաբաղի հարցի վերաբերմամբ, այլ Պողոս Նուբարի պատվիրակությանը»:
Սակայն, հանուն արդարության պիտի ասել, որ Հայաստանի ղեկավարությունն, այնուամենայնիվ, փորձում էր մանրևել և իր սեփական խաղը խաղալ:

Ահա թե ինչ է պատմում 1917-19թթ.Ղարաբաղի ժողովրդական կառավարության նախագահ Եղիշե Իշխանյանն իր «Ղարաբաղի ապստամբությունը» գրքում. «Անցեալ տարի… Յովհաննէս Քաջազնունին Ղարաբաղի Ազգային Խորհրդի անդամ Հրանդ Բահաթրեանին շատ պարզ կերպով ասել էր, որ Հայաստանի կառավարութիւնը ի վիճակի չէ, չի կարող Ադրբէջանի ոտնձգութիւնների առաջն առնել, ուստի յոյս չդնէք Հայաստանի կառավարութեան վրայ, բանակցութեան մէջ մտնենք Ադրբէջանի կառավարութեան հետ, ընդունենք նրա իշխանութիւնը, համաձայնութիւն կնքենք որոշ պայմաններով, սպասենք մինչև Վերսայլի վեհաԺողովի վերջնական որոշումը: Պայծառատես մարդ է Քաջազնունին, իր կառավարութեան վիճակը քաջ գիտէր, որ նման խորհուրդ էր տւել, և այսօր տխուր և վրդովեցուցիչ իրական փաստերը եկան հաստատելու Քաջազնունու ասածները և ապացուցին, թէ որքան ճիշտ ձև էր առաջարկել Ղարաբաղի վէճը վերացնելու համար»:

Ինչպես տեսնում եք` Արցախում ևս տարբեր կարծիքներ կային մարտավարական հարցերում: Ռազմավարական` Արցախը Հայաստանին պատկանելության հարցում տարաձայնություններ չկային, բայց կային տվյալ կոնկրետ պատմական պահին մանրևելու առաջարկներ:
Միայն Հայաստանի կառավարությունը չէ, որ այդպիսի դիրքորոշում ուներ Ղարաբաղի նկատմամբ: Այսօր էլ շատերին հետաքրքրում է այն հարցը, թե ինչու էր Ղարաբաղին օգնության շտապող Անդրանիկն իր գնդով անսպասելիորեն հետ դարձել: Ինչպես հայտնի է,  Անդրանիկը Ղարաբաղի հայերի խնդրանքով Զանգեզուրից սկսեց շարժվել դեպի Շուշի: Գեներալ Թոմսոնի կողմից մի քանի անգլիական սպաներ ավտոմոբիլներով գնացին արդեն Շուշի հասնող Անդրանիկի մոտ եւ անգլիական հրամանատարության անունից առաջարկեցին նրան վերադառնալ Զանգեզուր: Լեոն կոշտ գնահատական է տալիս բրիտանացիների այս քայլին և հեգնում Անդրանիկին, ով, ըստ նրա, Անգլիայի վրա կույր վստահություն ուներ, ուստի և կատարեց այդ առաջարկը:

Այնուամենայնիվ, ինչու՞ էր Հայաստանի կառավարությունը խորհուրդ տալիս մանրևել, եթե ի զորու էր, հաստատ ի զորու էր կազմակերպելու Ղարաբաղի հայերի զինված ինքնապաշտպանությունը: Եվ ինչու՞ էր բազմափորձ Անդրանիկը, որ ինքն էր Հայաստանի ղեկավարությանը այս կամ այն առիթով մեղադրում դավաճանության մեջ, ենթարկվում անգլիական հորդորին և իր հերթին մենակ թողնում Ղարաբաղի հայերին: Մի՞թե նրանք վերջին միամիտներն էին, կամ դավաճաններ:
Սա արդեն առնչվում է մեր երկրորդ ենթաթեմային, Շուշիի դեպքերին առնչվող մեր երկրորդ հանգամանքին, այն է` անգլիացիների դերին: Փորձենք մեր ընթերցողների համար բացել փակագծերը:

Անգլիացիների դերը 

Հայաստանի դաշնակցական ղեկավարությունը անգլիացիների ջանքերով երկու կրակի կամ նույնիսկ կարելի է ասել` երկու գայթակղությունների արանքում էր հայտնվել: Նա պիտի ընտրեր կամ Ղարաբաղն ու Զանգեզուրը, կամ էլ…Դարձյալ դիմենք պատմաբան Լեոյին. «Դաշնակցական կառավարության հոգեբանությունը հասկանալու համար պետք է նկատի առնել այն հանգամանքը, որ նա այդ միջոցին տարված էր անգլիական քաղաքականության մի խարդախ խաղով: Կտրելով Հայաստանից Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի նման հայաշատ գավառները` խորամանկ Ալբիոնը կցում էր Հայաստանին երկու գավառ, ուր հայությունը շատ աննշան փոքրամասնություն էր կազմում, այն է` Նախիջեւան եւ Արդահան, [ինչպես նաեւ] մի գավառ` Կարսի շրջանը, որի արեւելյան մասը հայաբնակ էր, իսկ արեւմտյանը` թուրքաբնակ»:

Այսօր էլ հայ քաղաքագիտական միտքը միանշանակ կարծիք չունի այս հարցում: Այսպես, 2009 թվականին Լեոյի նշյալ գիրքը վերահրատարակման պատրաստած Հայաստանի Պահպանողական կուսակցության առաջնորդ Միքայել Հայրապետյանն այս առիթով նկատում է. «Աշխարհառազմավարական և աշխարհաքաղաքական իրողություններից և նպատակներից ելնելով, անգլիական այս ջանքն առաջին հերթին միտված էր Թուրքիան և Ադրբեջանը աշխարհագրորեն միմյանցից կտրելուն, երկրորդ հերթին` տարածաշրջանը կառավարելիության ծիրում պահելու համար հարավկովկասյան երեք պետությունների միջև կենսատարածքային համակշռելիություն ստեղծելուն: Այս ամենով հանդերձ, հակված ենք կարծելու, որ անգլիական քարտեզագրումը բավական օգտակար կլիներ Հայաստանի պետության համար, թեև ավանդական պատկերացումներով` «կորսվում» էր Զանգեզուրի և Արցախի հայությունը: Այսինքն` հարցը հետևյալն է` ի՞նչն ենք ընդունում որպես ելակետ` պետության դինամիկությու՞նն ենք համարում շահավետ, թե՞ միատարրությունը»:

Հայաստանի ղեկավարությունը, ինչպես հասկանում ենք, ընտրել էր երկրորդ` Նախիջևան-Արդահան-Կարս տարբերակը` Ղարաբաղ-Զանգեզուրի գնով: Լեոն դառը հեգնանքով է գրում այս մասին. «Ստանալով անգլիացիների ձեռքից Կարսի նման հռչակավոր բերդն իր 500 թնդանոթներով` կարելի՞ էր սակարկություններ անել մի ինչ-որ Ղարաբաղի համար»:

Այսպես թե այնպես, այս ամենը օգնում է լույս սփռելու անգլիացիների դերի վրա, կասկածի տակ դնելով այդ դերի մասին մեր ունեցած ավանդական ու պարզունակ պատկերացումները, ըստ որի անգլիացիները մեր թշնամիներն ու ադրբեջանցիների բարեկամներն են: Իրականում ամեն ինչ պետք է դիտարկել աշխարհաքաղաքական զարգացումների ու պետությունների շահերի տիրույթում: Իսկ մեր ու անգլիացիները շահերը քանիցս համընկել են աշխարհաքաղաքական տարբեր զարգացումներում: Այն, որ այդ ծրագրերում ու շահերում մեր հաշվարկներն ու պլանները ձախողվել են` մեղավոր ենք միայնումիայն մենք:

Հայտնի լրագրող Թաթուլ Հակոբյանը նորերս այսպիսի դիտարկում է  արել. «Հեշտ է մեղադրել մարդկանց, պետության ղեկավարներին: Բայց, այնուամենայնիվ, 1920-ին մեր պապերը պետք է պահեին մեր Կարսը: Ի դեպ, Կարսը 1919-ին միացվեց Հայաստանին բրիտանական ռազմական ուժի անմիջական օժանդակությամբ: Այս մասին մեր պատմաբանները չեն սիրում խոսել, քանի որ դա չի տեղավորվում «բրիտանական նավերը չեն կարող բարձրանալ հայկական լեռները» և «ռուսները հայերի հավերժ բարեկամն են» ընկալման մեջ»: 

Ի դեպ, Թաթուլ Հակոբյանի հիմնած «Անի» հիմնադրամի կայքում (www.aniarc.am) ուշագրավ շատ նյութեր կան թե մեր խնդրո առարկայի և թե հայ-ադրբեջանական ու հայ-թուրքական այլ հարցերի մասին: Թ.Հակոբյանը մի շարք կարևոր մանրամասներ է բացահայտում նաև իր «Կանաչ ու սև» գրքում:

Հայաստանի առաջին հանրապետության արդարադատության նախարար Ռուբեն Դարբինյանն իր «Անգլիացիների խորհուրդները Հայաստանին. 1920թ.» հոդվածում գրում է. «Փետրուարի (1920թ.) առաջին օրերէն մէկն էր: Երեկոյեան  տեղի պիտի ունենար պարլամենտի հանդիսաւոր նիստը, նուիրված Հայաստանի անկախութեան ճանաչման…Երեւան ժամանեց Ուորդրոպը` Անգլիոյ գերագոյն կոմիսարը Անդրկովկասի մէջ… Երբ իրեն տրուեցաւ այդ պատեհութիւնը, ան ըսաւ. 
– …Իսկ գալով ձեր սահմանային վէճերուն` ես կը խորհիմ թէ այդ ալ դժուար չէ հարթել, եթէ միայն դուք ընդհանուր շահերուն ստորադասէք ձեր մասնաւոր շահերը եւ հրապարակ բերէք փոխադարձ զիջողականութեան տրամադրութիւն: Պէտք չէ մոռնաք, որ պետական սահմաններու գծման մէջ կարելի չէ ղեկավարուիլ միայն ազգագրական նկատումներով: Դուք պէտք է հասկնաք,որ առանց լեռնային, թէկուզև հայկական Ղարաբաղի` անկախ Ատրպէյճան չի կրնար գոյութիւն ունենալ: Այլապէս ի՞նչպէս կ’ուզէք, որ թրքական Նախիջեւանը կցուի Հայաստանին: Ինչպէս որ դուք չէք կարող անկախ գոյութիւն ունենալ առանց Նախիջեւանի, այնպէս ալ Ատրպէյճանը անկարող է գոյութիւն ունենալ` առանց լեռնային Ղարաբաղի: Յետոյ, ես կը կարծեմ, որ ձեր սահմանային վէճերը ձեր հարեւաններուն հետ երկրորդական նշանակութիւն ունին: Գլխաւորը ձեր միութիւնն է ընդհանուր թշնամիի` Հիւսիսի դէմ»:

Մեկ այլ դրվագ նույն աղբյուրից:
Մուդրոսի զինադադարով Թուրքիան 1918թ. հոկտեմբերի 30-ին անձնատուր եղավ և Անգլիայի ճնշման տակ պարտավորվեց իր զորքերը դուրս բերել նաև Անդրկովկասից ու Հայաստանից: Հայկական զորքերին հաջողվում է Նախիջևան  քաղաքը վերցնել 1919թ. մայիսին` անգլիական զորքերի աջակցությամբ: Հայաստանի իշխանությունը Նախիջևանի վրա տարածելու համաձայնագիրը հրապարակվեց 1919թ. մայիսի 3-ի հռչակագրով, որը ստորագրել էին Դրոն եւ որպես վկա` գեներալ Դեյվին:      Սակայն Նախիջևանը ընդամենը երկու ամիս, այն էլ ոչ լիովին, մնաց Հայաստանի վերահսկողության տակ: «1919թ. հուլիսին հայկական իշխանությունը ծանր անհաջողություն էր ունեցել Նախիջևանում, որտեղ հաստատված էր հայ նահանգապետություն, կային փոքրաթիվ հայ զորքեր, բայց ազգաբնակչությունը, որ գրեթե ամբողջությամբ կազմված էր մահմեդականներից, գտնվում էր տաճիկների և ազրբեջանցիների ազդեցության տակ»,- գրում է Առաջին հանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանը (Սիմոն Վրացյան, «Հայաստանի Հանրապետությունը», պատմական ակնարկ, «Հայրենիք», Ա տարի, թիվ 1, 1922):

Հայաստանի նախարարներից Արտաշես Բաբալյանը հավելում է. «1919թ. գարնանը անգլիական զորքերը գրավեցին Շարուրն ու Նախիջևանը և այդ երկու գավառների իշխանությունը ևս հանձնեցին մեզ: Հազիվ երկու ամիս կարողացանք պահել. տեղական թաթար ազգաբնակչությունը, ղեկավար ունենալով տաճիկ սպաներին, հուլիսի 23-ին ապստամբեց մեր իշխանության դեմ, և մեր զորքերը ստիպված եղան մեծ կորուստներ տալով նահանջել դեպի Երևան» (Արտաշես Բաբալյան, «Էջեր Հայաստանի անկախության պատմությունից», «Հայրենիք», Ա տարի, թիվ 9, հուլիս, 1923):

Ահա այսպիսին էին անգլիացիների ծրագրերը մեր տարածաշրջանում մոտ մեկ դար առաջ: Լավն էին դրանք, թե վատը, նրանք մեր բարեկամներն էին, թե թշնամիները` կարելի է դատել հարցը համակողմանի ուսումնասիրելու և քննարկելու պարագայում: Այստեղ հեշտ ու միանշանակ եզրակացություններ չեն լինելու:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանի իշխանություններին, ապա գոնե ինձ համար միանշանակ է, որ նրանք, ամոթ է ասել, պարտավոր էին իմանալ Ղարաբաղի դերը հայության կյանքում և պարտավոր էին իրատեսորեն գնահատել նշյալ ծրագրերի հավանականությունը:

Ֆիդայական արկածախնդրություն 

Այսպես թե այնպեսփ` Շուշիում տեղի ունեցավ հայերի ահավոր կոտորած: Մինչ այդ հայերի վիճակը ահագնորեն ծանրացել էր, նրանց գլխին դամոկլյան թրի պես կախվել էր կոտորվելու վտանգը: Ինչպես հայտնի է, Բաքուն վերցնելուց հետո Նուրի-փաշան օսմանյան զորքերն ուղղեց Ղարաբաղի դեմ եւ գրավեց Շուշին, նպատակադրվելով անցնել Զանգեզուր, ապա և Երեւան: Սակայն առաջին աշխարհամարտի տարբեր ռազմաճակատներում Թուքիան ջախջախիչ պարտություններ կրեց, սուլթանիզմը զինադադար եւ հաշտություն խնդրեց, որի պայմաններից մեկն էր Անդրկովկասը թուրքական զորքերից մաքրելը: Արեւելքի տերն Անտանտը դարձավ: Էնզելիի անգլիական զորքը տեղափոխվեց Բաքու, եւ հրամանատար գեներալ Թոմսոնը փաստացի դարձավ Անդրկովկասի հանրապետությունների դիկտատոր:

Քանի որ Հայաստանի առաջին հանրապետությունը գործուն միջոցներ չէր ձեռնարկում Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի հայերի ինքնապաշտպանությունը կազմակերպելու համար, այդ գործն իր վրա վերցրեց Ղարաբաղի եւ Զանգեզուրի հայերի հայրենակցական միությունը, որ կազմակերպվել էր 1918-ի սկզբին: Միության անդամ Լեոյի վկայությամբ` կազմակերպությունն աշխատում էր կապ հաստատել այդ երկու լեռնային գավառների հետ, որոնք բոլորովին կտրված էին աշխարհից եւ իրենց ճակատագրին թողնված: Ադրբեջանցիներն ու թուրքերն առանց այդ էլ անհամեմատ լավ էին զինված, ինչին ավելացավ ևս մի տարաբախտ հանգամանք: Շուշիի տեղային ռուս զորաբաժինը երբ մեկնում էր Եվլախ կայարանը` Ռուսաստան վերադարձող ռուս զորքերին միանալու համար, թուրքերը ճանապարհին շրջապատում են եւ զինաթափ անում: Այսպիսով թուրքերը զենքի կողմից գերազանցող դիրք էին բռնել հայերի վերաբերմամբ, որոնց ինքնապաշտպանական միջոցները շատ թույլ էին: Միությունը ձեռնամուխ եղավ զինվորական ծառայության մեջ եղած հայերից Ղարաբաղում կազմել մի գունդ եւ նրան հանձնել երկրամասի պաշտպանությունը: Պետք էր միայն Թիֆլիսի պահեստներից զենք ու ռազմամթերք ուղարկել Շուշի: Սակայն հազիվ չորս ամսվա ընթացքում քարավանը դուրս է գալիս Գորիս: Այդտեղ էլ մնում են բոլոր զենքերն ու մթերքները եւ տեղական պետքերի վրա գործածվում: Անդրանիկն այդ նյութերով է կազմակերպում Զանգեզուրի զինվորությունը: Եվ այսպիսով ստեղծվում է անհավասար կացություն երկու լեռնային երկրամասերի համար: Զանգեզուրի հայությունը լավ զինվում է եւ ուժեղանում, իսկ Ղարաբաղի հայությունը, ընդհակառակը, մնում է շատ թույլ պաշտպանված, եւ այս թուլությունը հետագայում նրան շատ է վնասում:

Անգլիացիների գնալուց հետո լիովին թուլացած ու բզկտված Ղարաբաղի հայության վիճակն անտանելի ծանր էր դարձել: Շուշիի, ապա և ողջ երկրամասի հայերը ստիպված են լինում հնազանդվել Սուլթանովին: Լեոյի վկայությամբ` ժողովուրդը հոգնել էր մենակ պայքարելուց եւ, եթե շարունակեր իր դիմադրությունը, պիտի պատերազմեր Սուլթանովի դեմ մի այնպիսի ժամանակ, երբ իր արտերը հասել էին եւ կարող էին միանգամայն փչանալ կռիվներից: Ուստի նրանք ճարահատ իրենց հնազանդությունն են հայտնում, բայց որոշ պայմաններով, որոնք ամրագրվեցին համաձայնագրում եւ ստորագրվեցին երկու կողմերից: Այս պայմանագրությունը, սակայն, խաբեության մի միջոց էր մուսավաթականների ձեռքում, եւ սկսեցին խախտել հենց առաջին քայլից: Հարաբերությունները երկու ազգերի միջեւ էլ ավելի էին լարվում: Այդ լարումը սաստկացավ մանավանդ այն ժամանակ, երբ Ադրբեջանը Ղարաբաղի վրայով մեծ արշավանք սկսեց Զանգեզուրը նվաճելու համար, բայց պարտություն կրեց զանգեզուրցիներից եւ կատաղած վերադարձավ Ղարաբաղ:

Այնուամենայնիվ, հնարավո՞ր էր խուսափել մեծաթիվ զոհերից, թե՞ ոչ: Ըստ երևույթին, ազգամիջյան ընդհարումից խուսափել այլևս հնարավոր չէր, բայց հնարավո՞ր էր, արդյոք, առկա սուղ միջոցներով կազմակերպել հայերի ինքնապաշտպանությունը և նվազագույն զոհերի գնով փրկել Շուշիի հայությունը: Փաստերը վկայում են` ԱՅՈ: Շուշիում, ըստ 1917-19թթ. Ղարաբաղի ժողովրդական կառավարության նախագահ Եղիշե Իշխանյանի, կար 500 հրացան, ինչն անհամեմատ քիչ էր ադրբեջանցիների ու թուրքերի ունեցածից, բայց բավարար էր զանգվածաին կոտորածից խուսափելու համար: Առավել ևս, որ ողբերգության նախօրեին այդ թիվն ավելացավ (չավելանար` ավելի լավ կլիներ):

Ահա թե ինչ է պատմում Եղիշե Իշխանյանն իր «Ղարաբաղի ապստամբությունը» գրքում:
«Ապրիլի 15-ին հասնում է մեզ Շուշում տեղի ունեցած հայկական կոտորածի լուրը…Կոտորածի լուրն առնելուց Աշոտն ու ես շշմած վիճակում էինք: Մի՞թէ քաղաքի հինգ հարիւրի չափ զինւած մարտական ուժերը ոչ մի կերպ դիմադրութիւն ցոյց չեն տւել և թուրքերը խուժել են հայկական թաղը, կոտորել խաղաղ բնակիչներին և ով կարողացել Է, փախել, ազատւել Է: Անզօր բարկութեամբ համակւած, մեղադրում, խստիւ դատապարտում ենք թէ Բիւրոյին և թէ կառավարութեանը, որ յօնքը շտկելու փոխարէն աչքը դուրս հանեցին: Աւելի քան դատապարտելի է Բիւրոյի և կառավարութեան կատարած գործը, որ իսկական արկածախնդրութիւն եղաւ: Ապրիլ 20-ին կայարանում հանդիպեցի Զաւէն Եպիսկոպոս Մահտեսի Բաբայեանին և Գերասիմ Բալայեանին: Երկուսն էլ անչափ տխուր և ընկճւած դէմք ունէին: Մօտեցայ, բարևեցի և հարցրի՝ ինչ տեղեկութիւն ունեն Շուշուց և շրջաններից: 
– Շատ վատ լուրեր են հասել Թիֆլիս,- ասաց Զաւէն Եպիսկոպոսը,- ըստ հասած լուրերի՝ Շուշու հայկական թաղը ամբողջովին այրւած է, հայերի մի մասը կոտորվել, մի մասը փախել է Քարինտակ գիւղը և այնտեղից ցրւել Վարանդայի գիւղերը, իսկ մի մասն էլ գերւած է թուրքերի կողմից: 
– Անպիտան անգլիացիները այնպիսի քաղաքականութիւն վարեցին, ասաց Գերասիմը, որ ադրբէջանցիները թև առան, աւելի համարձակ դարձան իրենց ոտնձգութիւններով այնքան, որ օր-ցերեկով մեր քաղաքը կրակի են մատնում, խաղաղ ժողովրդին կոտորում: 
– Գերասիմ, չափազանց սխալւում ես, ասացի. ոչ անգլիացիներն են մեղաւոր և ոչ էլ ադրբէջանցիները: Մեղաւոր են Բիւրօն և կառավարութիւնը, որ յանպատրաստից ապստամբութիւն են սարքել, որի հետևանքով աւերւել է քաղաքի հայկական թաղը, և ժողովրդի մի մասը կոտորւել: Իսկական աւանտիւրա է կատարւել, ուրիշ ոչինչ… Անմտութիւն չէ՞ առանց լուրջ պատրաստութեան, առանց բաւարար քանակութեան ռազմամթերք ունենալու, ապստամբութիւն բարձրացնել, ինչպէս ժողովուրդը կասէ` «եա բախտինա» կամ, ինչսպէս ռուսը կասէ՝ «վՈ ՈՉՏրՖ» փորձ անել: Օտարներին չմեղադրենք, մանաւանդ այսօր, մեղաւորը մենք ենք, նախ Բիւրօն ու կառավարութիւնը, որ ինչպէս կասեն, առանց եօթն անգամ չափելու և յետոյ կտրելու, գործի են ձեռնարկել յանպատրաստից: Երկրորդ, մեղաւոր ենք Զանգեզուր- Ղարաբաղցիներս թերևս աւելի, որ, ըստ հայկական սովորութեան, միակամ ու միակարծիք չեղանք»:

Ի՞նչ է կատարվել իրականում: Անգլիացիների հեռանալուց հետո, տեսնելով, որ բոլոր պլանները ձախողվել են, ՀՀ դաշնակցական ղեկավարությունը փորձում է շտկել կատարված սխալները և հետ բերել փաստորեն արդեն անդառնալի կորուստները: Եվ դա անում է ոչ թե ամենայն լրջությամբ ու պատասխանատվությամբ, անհրաժեշտ նախապատրաստությամբ, այլ իրեն հատուկ ֆիդայական արկածախնդրությամբ: Խատիսյանի դաշնակցական կառավարությունը, խրախուսվելով զանգեզուրցիների տարած հաղթությամբ, որոշել էր հետ բերել նաեւ Ղարաբաղը զուտ ֆիդայական եղանակով, այսինքն` տեղական ապստամբության միջոցով, առանց պատերազմ հայտարարելու: Շուշիում տեղի դաշնակցականներն էլ հավատացնում էին, թե Դրոն Գորիսում է եւ պատրաստ է իր զորքով Շուշին ազատելու:

Այժմ լսենք Լեոյին:
«Սուլթանովն էլ, իհարկե, իր պատրաստություններն էր տեսնում: Շուշիի հայությունը զգում էր, որ իրեն պիտի կոտորեն, եւ ամեն կերպ աշխատում էր շահել քուրդ բժշկի սիրտը: Բայց հենց այդ միջոցին ֆիդայականությունը դուրս էր սողում իր բնից` մի անգամ էլ հայ ժողովրդի գլխին երկնքի պատուհաս դառնալու իր հիմար ու զզվելի տղայամտությամբ: Կազմվում է դաշնակցական ֆիդայիների մի խումբ, կարծեմ 100 հոգուց, եւ գնում է միանգամից վերցնելու Շուշին էլ, Ասկերանն էլ: Ասկերանի վրա գնացողների գլուխը լինում է հայտնի Դալի-Ղազարը, որ այնտեղ էլ սպանվում է կռվի մեջ: Իսկ Շուշիի դահիճ հանդիսանում է դաշնակցական սեւանուն Արսեն Միքայելյանը: Ոճրագործի հանդգնությամբ լցված այս մարդը 60 հոգով մտնում է Շուշի` նովրուզի (պարսկական նոր տարվա) օրը, երբ թուրքերն իրենց տոնով էին զբաղված: Գիշերը մի ինչ-որ տան արբեցությամբ անցկացնելով` առավոտյան գնում են զորանոցը վերցնելու եւ կրակ են բաց անում նրա դեմ: Թուրք զինվորները դուրս են վազում, կռիվ է սկսվում եւ մեր քաջերը կծիկս են դնում, իրենց անպետք գլուխներն ազատում` թողնելով ժողովրդին մուսավաթական ասկյարների, թուրք խուժանի եւ նրանց առաջնորդող երկու բժիշկների` Սուլթանովի եւ Մեհմանդարովի ձեռքին: Այդ երկու բժիշկները, տանջվող մարդկության ծառայելու ակադեմիական ուխտ արած, հրամայում են խուժանին. «Կոտորեցե°ք, այրեցե°ք, կողոպտեցե°ք, ձե°րն են հայերի կանայք ու աղջիկները»: Եվ դժբախտ քաղաքը լցվում է սարսափներով: Առնվազն 7 հազար անմեղ մարդ է մորթվում: Ոչ մի հատիկ տուն չի ազատվում բոցերից: Հայ կանանց եւ աղջիկների լլկումն ու տանջանքներն անցնում են ամեն չափ ու սահման: Մոտ 5 հազար հոգի կարողանում են փախչելով ազատվել: Մոտ 2-3 հազար հոգի գերի են մնում Սուլթանով եւ Մեհմանդարով բժիշկների ձեռքը: Գանձակի կողմից ադրբեջանական մեծ արշավանք է սկսվում, որ ճանապարհին ոչնչացնում է տասնյակներով հայ գյուղեր, եւ գալիս վերցնում է Դալի-Ղազարի ու նրա ընկերների գրաված Ասկերանը, իսկ Շուշի մտնելով` նոր կոտորած է սկսում գերիների մեջ»:

Վերջաբանի փոխարեն 

Ըստ 1916 թվականի «Կովկասի տարեցույցի» տվյալների՝ Շուշի քաղաքի 43869 բնակիչներից 23400-ը հայեր էին: Տարբեր տվյալներով` 1920թ. մարտի 22-ի լույս 23-ի գիշերը Շուշիի հայության կոտորածին զոհ գնաց 8-12 հազար մարդ, որոնցից 2200 հոգի՝ հիմնականում կանայք եւ աղջիկներ, մոտ 5-6 հազար հոգի Քարին տակ գյուղ տանող ճանապարհով անցան Վարանդա ու Դիզակ: Շուշին լիովին հայաթափվեց:

Բացի մարդկային ու նյութական հսկայական կորուստներից` ոչնչացավ մշակութային մի հսկայական ժառանգություն: Այդ ժառանգության և Շուշիի մշակութային կյանքի մասին պատկերացում կազմելու համար բերեմ սոսկ մի փաստ: 1874-ից մինչև 1920 թվականը Շուշիում տարբեր տարիների և տարբեր տևողությամբ լույս է տեսել 29 անուն պարբերական (1874-ի «Հայկական աշխարհ» ամսագրից մինչև 1919-ի «Նոր կյանք» շաբաթաթերթը), որոնցից 26-ը հայերեն և 3-ը ռուսերեն, որ նույնպես հայերն են հրատարակել` 1911-ից հրատարակված «Шушинский листок» օրաթերթը, 1913-ից  շաբաթական 3 անգամ լույս տեսած «Шушинска жизнь» թերթը և 1919-ից լույս տեսած  «Голос Народа» պարբերականը): Ադրբեջաներեն առաջին թերթն այստեղ հրատարակվել է Շուշիի կոտորածից և երկրամասի խորհրդայնացումից հետո` 1923-ին («Ղարաբաղ աքինչիսի»):

Ահա մի իրականություն, որի մասին մեզ մոտ ընդունված չէ խոսել: Պատմությունը շատ ավելի բազմագույն ու հակասական է, քան մեր պատկերացումները նրա մասին: Ու այն չի տեղավորվում պարզունակ մոդելների ու շրջանակների մեջ: Այն իր ողջ բազմաշերտությամբ հասկանալու և դասեր քաղելու համար առաջին հերթին պետք է խորամուխ լինել անցյալի մեջ և այդ անցյալն իր բոլոր հակասական կողմերով (այլ ոչ թե ընտրովի) երևան հանել ու մատչելի դարձնել սերունդների համար:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
«Անալիտիկոն» հանդեսի գլխավոր խմբագիր
Ստեփանակերտ

понедельник, 26 июня 2017 г.

Բաց նամակ ՀՀ բարձրաստիճան այրերին


Մինչ կարևոր 
որոշումներ ընդունելը, 
խորհրդակցեք 
մասնագետների հետ

ՀՀ նախագահ պրն Ս.Ա. Սարգսյանին
ՀՀ ԱԺ նախագահ պրն Ա.Ս. Բաբլոյանին
Վարչապետ պրն Կ.Վ. Կարապետյանին
Գիտության Պետական Կոմիտեի նախագահ Ս.Գ. Հարությունյանին
ՀՀ ԳԱԱ նախագահ Ռ.Մ. Մարտիրոսյանին

            Վերջերս, ի զարմանս իրենց, ՖՀԻ-ի գիտնականները հայտնաբերեցին, որ գիտական նախագծերի մրցույթում (օրինակ` ՌԴ գիտնականների հետ համատեղ) խմբի ղեկավարի համար, ով պատրաստվում է մասնակցել մրցույթին, մտցվել է տարիքային «70 տարեկան» սահմանափակում: ՌԴ կողմից այդպիսի, մեղմ ասած, տարօրինակ տարիքային սահմանափակումներ չկան: Թվում էր, որ մեր պետական բարձրաստիճան պաշտոնյաներին առնվազն այդ փաստը մտածելու տեղիք կտա, սակայն ավաղ ոչ։

            Ամբողջ քաղաքակիրթ աշխարհում ֆինանսավորման հայտ ներկայացված նախագծերը գնահատելիս հաշվի է առնվում դրա գիտական կողմը, ինչպես նաև նախագծի ղեկավարի գիտական մակարդակը: Արդեն բավականին ժամանակ է, ինչ մշակվել են գիտական գործունեության գնահատման չափանիշներ` 1) հրատարակված գիտական աշխատանքների քանակը` հաշվի առնելով տվյալ ամսագրի ազդեցության գործակիցը, քանզի որքան մեծ է ազդեցության գործակիցը, այնքան ավելի խիստ գրաքննություն է անցնում տվյալ աշխատանքը, 2) գիտական գործունեության կարևոր չափանիշ է հանդիսանում հրատարակված աշխատանքների վրա ուրիշ հեղինակներից կողմից արված հղումների քանակը: Այդ չափանիշների հիման վրա գիտնականը ստանում է h-ցուցիչ (h-index): Համացանցում կան կայքեր (օրինակ` https://scholar.google.com), որտեղ գիտնականը կարող է իմանալ իր h-ցուցիչը: Այսպիսով, նախագծի ղեկավարը փորձագետների կողմից գնահատվում է ըստ վերը նշված չափանիշների: Ընդ որում, արևմտյան փորձագետներն ընդհանրապես ուշադրություն չեն դարձնում նախագծի ղեկավարի ո՛չ տարիքին, ո՛չ հասակին և ո՛չ էլ նրա կշռին:

             Այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են` Քուվեյթը, Արաբական Էմիրությունները, Սինգապուրը և այլն, հրավիրում են մեր գործընկերներին, որոնցից շատերի տարիքը 70-ն անց է, որպեսզի ուսուցանեն տեղի երիտասարդներին` նպատակ ունենալով զարգացնել իրենց երկրի հիմնարար գիտությունը։ Ավելին, նրանց վճարվում է ամսական 6-8 հազար ԱՄՆ դոլար աշխատավարձ, ընդ որում՝ հրավիրելիս չափանիշները զուտ գիտական են:

             Հայաստանի գիտնականների ավագ սերունդը, որոնցից շատերն ունեն խորը գիտելիքներ, կուտակած մեծ փորձ և բարձր գիտական ինտուիցիա, իրենց գիտելիքները փոխանցում են երիտասարդներին` պատրաստելով գիտական փոխարինողներ և շարունակում են ակտիվորեն աշխատել նույնիսկ այսպիսի չնչին աշխատավարձով՝ կազմավորելով «Հայստանի Գիտության Ոսկե Ֆոնդը»: «Ոսկե Ֆոնդի» վառ ներկայացուցիչ է հանդիսանում մեր գործընկերը՝ գիտությունների դոկտոր Է. Շառոյանը, ով, լինելով 85 տարեկան, ակտիվորեն մասնակցում է ինստիտուտի սեմինարներին՝ հանդես գալով գերազանց գիտական զեկույցներով: Ներկա ավագ սերունդը գիտության նկատմամբ իր վերաբերմունքով հանդիսանում է հրաշալի օրինակ երիտասարդ գիտնականների համար, որոնցից շատերը սկսում են հասկանալ, որ գումարը չէ, որ ամենակարևորն է այս կյանքում:

            Այն թեզը, որ ավագ սերնդի գիտնականներին սահմանափակելը կամ զրկելը երիտասարդ գիտնականների առջև կբացի դռներ, խորը մոլորություն է: Պարզ օրինակ` գիտական նախագծերի մրցույթին մասնակցող խմբի ղեկավարը վերջին հինգ տարվա ընթացքում պետք է ունենա հրատարակված առնվազն հինգ աշխատանք: Դա շատ անաչառ պայման է, ինչը վկայում է այն մասին, որ խմբի ղեկավարը ներկա ժամանակում ակտիվորեն աշխատում է: Եթե խմբի ղեկավարի տարիքը 70֊ն անց է, և նա չի կարող մրցույթին մասնակցել, ապա այդ խմբի մնացած երիտասարդ մասնակիցները (ներառյալ ասպիրանտները և ուսանողները), չունենալով վերջին հինգ տարվա ընթացքում հրատարակված հինգ աշխատանք, դուրս են մնում այդ մրցույթից: Ահա, թե ինչ ճանապարհ է «բացվում» երիտասարդների համար։ Նման օրինակ է հանդիսանում հայտնի գիտնական, դոկտոր Ա.Գ. Պետրոսյանի (h-ցուցիչը մոտ 25 է) իրավիճակը, ով հայտնվել է տարիքային սահմանափակման տակ, ընդ որում՝ տուժում են նաև իր խմբի երիտասարդ գիտնականները:

             Կրկին նշենք, որ լավ հասկանալով գիտության մեջ տիրող իրավիճակը, ՌԴ պաշտոնյաները արհեստական տարիքային սահմանափակումներ չեն մտցնում։ Համեմատությունը բերում ենք ռուսական գիտության հետ, քանի որ այն ավանդաբար մեզ ամենամոտն է: Պետական պաշտոնյաների կողմից որոշված տարիքային «70 տարի» ներմուծված սահմանափակումը հանդիսանում է բացարձակապես չմտածված քայլ և մեծ վնաս է հասցնում հայկական գիտությանը։ Այդ սահմանափակումն անհապաղ պետք է հանել, քանի դեռ այն չի հանգեցրել անուղղելի հետևանքների:

            Ակնհայտ է, որ մտավոր ունակությունները կրում են խիստ անհատական բնույթ: Այդ իսկ պատճառով ՌԴ կառավարությունը դեռևս տարիներ առաջ ճիշտ որոշում կայացրեց և վերացրեց հետազոտական ինստիտուտների տնօրենների տարիքային սահմանափակումները: Ժամանակն է, որ մեր կառավարությունը նույնպես վերացնի այդպիսի տարիքային սահմանափակումները (65 տարեկան), իսկ որոշումը կայացնի՝ ելնելով տվյալ անձից: Հիանալի գիտնական և հրաշալի կազմակերպիչ, գիտությունների դոկտոր Ա. Հախումյանը տարիքային սահմանափակման պատճառով դուրս եկավ Հայաստանի ԳԱԱ Ռադիոֆիզիկայի և Էլեկտրոնիկայի Ինստիտուտի տնօրենի պաշտոնից, դրանից տուժում է այդ ինստիտուտը:

             Վստահ ենք և համոզված, որ արհեստական տարիքային սահմանափակումների տակ չպետք է ընկնեն ակտիվ աշխատող գիտաշխատողները և լաբորատորիաների վարիչները, ովքեր ունեն բարձր h-ցուցիչ:
     
Հայաստանի Հանրապետության ԳԱԱ 
ՖՀԻ գիտաշխատողների հանձնարարությամբ,
Ֆիզ. մաթ. գիտ. դոկտոր Դավիթ Սարգսյան

22.06.2017թ.

четверг, 30 марта 2017 г.

Ինչո՞ւ է ԼՏՊ-ն այդպես հանքակտուր-շնչակտուր շտապում


Հ1-ը Սերժ Սարգսյանի զոմբոպրոպագանդայի հիմնական գործիքն է:
Հ1-ով, ոչ ոք, կրկնում եմ, ոչ ոք չի կարող ելույթ ունենալ, ելույթի ժամանակ գնել, ծանոթով խցկվել ինչ-որ մի պահ, թեկուզ հինգ րոպեով, եթե դրա կարիքն ու անհրաժեշտությունը չունենար ՍՍ-ն:
Ինչպես ասում են՝ հավքն իր թևով, օձն իր պորտով...

Հ1-ը ռուսական քաղաքականության զոմբոպրոպագանդայի ֆիլիալն է Հայաստանում, ինչպես Էդիկ Նալբանդյանը Լավրովյան ԱԳՆ-ի ստորաբաժանումն է Հայաստանի ու սփյուռքի գծով:
ՍՍ-ի նամեստնիկ լինելու մասին չխոսեմ:

Ուստի Հ1-ով ամբիոն տրամադրել որևէ մեկին ցանկացած հարցի շուրջ կարծիք հայտնելու, միայն կարող է իրականանալ բացառապես ՍՍ-ի թույլտվությամբ, համաձայնությամբ կամ հանձնարարությամբ:

Կոնկրետ Հ1-ով ԼՏՊ-ի բենեֆիսը ղարաբաղյան խնդրի «լուծման» առաջ մղումն էր ռուսական կայսրության «վերականգնման» ծրագրի շրջանակներում, որին իր առաջին նախագահության հենց սկզբից լծվել է «дед»-ը:
Չեմ խորանում մանրամասների մեջ:

Ելույթն իր մեջ այնքան հակասություններ էր պարունակում, որ չզոմբիացած ցանկացած մեկը կարող է մատնանշել մի քանիսը:

Եւ եթե կան իրենց խոսքը հանրային հարթակում բարձրաձայնելու պատասխանատվություն ստանձնած մարդիկ, որոնք չեն նկատել, հասկացել այդ հակասություններից գոնե մեկը, ուրեմն իրենք իմ ասած «անմեղսունակներից» են արդեն ու իրենց խոսքն ու կարծիքը արժեք չունի և հետևաբար հանրային նշանակություն ունենալ չեն կարող:

Միայն կանդրադառնամ իր ամբողջ խոսքի ու «տրամաբանության» հիմքը հանդիսացող «խնդիրը Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև չէ, դա Հայաստանի ու աշխարհակարգի միջև է» պնդմանը:
Ամբողջությամբ կեղծ, սնանկ ու վտանգավոր թեզ:

«Աշխարհակարգը»՝ դա հետպատերազմյան համաձայնությունների ու կառույցների համակարգն էր, որոնցով պատերազմում հաղթող պետությունները սահմանեցին միջազգային համակեցության կանոններ, որը հնարավորություն կտար ազգերի խաղաղ գոյակցությանը:

Սառը պատերազմի տարիներին այդ աշխարհակարգը գործում էր մի տրամաբանությամբ, այն պահից, երբ գերմանիաները միացան, Արևելյան Եվրոպան ազատագրվեց սովետիզացիայից ու մուտք գործեց ՆԱՏՈ, երբ ՍՍՀՄ-ն ու Հարավսլավյան տրոհվեցին անկախ պտությունների, այդ պահից սկսեց գործել այլ կանոններով, տրամաբանությամբ ու թելադրանքով գործող աշխարհակարգ:

Այժմ, երբ Պուտինը փորձում է վերականգնել Ռուսաստանի դերն այդ աշխարհակարգում, հընթացս փորձելով «ծնկած դիրքից բարձրանալ», վերականգնելով կայսրությունը ու այդ ճանապարհին չի աշխատում որևէ աշխարհակարգ, բացի հիբրիդային պատերազմները (Վրաստան, Ուկրաինա, ԻԳԻԼ,Սիրիա, ապրիլյան չորսօրյան և այլն), երբ Թրամպով պայմանավորված չկա հստակություն նաև Եվրոպական ու ԱՄՆ քաղաքական դերակատարման մասով այդ աշխարհակարգում, խոսել ինչ որ աշխարհակարգի մասին, ու դրա «թելադրանքով» պայմանավորված լուծումների անխուսափելիության ու միջազգային երաշխիքների մասին ու այն հակադրել Հայաստանին, առաջին հայացքից կարող է թվալ անմտություն (անմեղսունակություն), իսկ իրականում՝ Ռուսաստանի սկսած «նոր աշխարհակարգի» կերտման էպիզոդներից մեկն է ԼՏՊ-ի ու նրա գովերգած ՍՍ-ի ու Էձիկ Նալբանձյանի կատարմամբ: Ու ինչպես միշտ, Ռուսաստանը դա նախապատրաստվում է անել այս ռեգիոնում Հայաստանի հաշվին, ինչպես նախորդ դարասկզբին հայ բոլշևիկների ձեռքով, հիմա էլ հայ ԼՏՊ-ների ու ՍՍ-ների ձեռքերով:

Սովետի ժամանակ էլ կոմունիստ լիդերներն էին ասում. «մեզնից ոչինչ կախված չէ: Ամեն ինչ որոշվում է Կրեմլում»: Իսկ Դեմիրճյանն էլ ասում էր. «Ղարաբաղը ջեբո՞ւմս է, որ հանեմ տամ»:

Չեմ հասկանում, էլ ի՞նչ անի ԼՏՊ-ն, որ մարդ հասկանա.
Նրա, ինչպես նաև նրա կոլեգաներ ՍՍ-ի էձ. Նալ-ի հայրենիքը ՍՍՌՄ կայսրությունն է, որին հատուկ ծառայությունների խողովակներով ծառայել ու շարունակում են ծառայել ցմահ, նաև հայոց պետության վերացնելու գնով:

*  *  *
ԼՏՊ-ն ակնհայտորեն նենգափոխում է պատճառահետևանքային կապերը, երբ միջազգային իրադարձություններից բերում է ճշմարտացի օրինակներ, իսկ արված հետևությունները գլխիվայր շուռ է տալիս:

Նման կերպ վարվեց և՛ Կոսովոյի-Սերբիայի օրինակը բերելուց, և՛ Իրաք-Քուվեյթ օրինակը բերելուց: Իսկ Իսրայելին հղում անելը երեսպաշտության ու անհրաժեշտ եզրահանգման գալու համար փաստերը կամայականորեն մանիպուլյատիվ ներկայացման դասական օրինակ էր:

Բոլոր այն եզրակացությունները, որոնք ճշգրտորեն կարող էր անել Ադրբեջանի համար, շուռ տվեց Հայաստանի վրա:

Իսկ ՍՍ-ի դիրիժորությամբ ընթացող ընտրաֆարսի այլ մասնակիցների արդարացի գնահատականները այն «համեղ գարնիրն» էր, որ եկավ լրացնելու, հավաստիության դոզա հաղորդելու իր նախորդ դատողություններին:

Սոփեստության, ունկնդրի գիտակցության վրա ազդելու, հատուկ ծառայությունների կողմից վաղուց մշակված ու փորձարկված մեթոդի դասական, քրեստոմատիկ օրինակ, որն այժմ շատ են օգտագործում ռուսական հատուկ ծառայությունների զոմբոպրոպագանդիստներն ամեն օր իրենց թոք-շոուներում:
Կիսելյով, Սոլովյով, Բաբայան և այլք:

Ելույթի բովանդակությանը չեմ անդրադառնա:
Բանավոր ժամանոց հարցազրույցի բովանդակությանը գրավոր, մանրամասն, հիմնավոր ու համարժեք անդրադառնալու համար առնվազն պետք է «տարած» լինես, հատկապես, որ նման ծավալի նյութ ոչ ոք չի կարդալու:
Ուզում եմ ուշադրություն հրավիրել երկու հանգամանքի վրա:

Առաջինը:
Ի՞նչ եղան խոստումները, թե այսուհետ մենք ունենք միայն մեկ հակառակորդ, հանձինս Սերժ Սարգսյանի ու ՀՀԿ-ի: Եւ մեր պայքարի թիրախը միմիայն նրանք են ու քննադատություններն ու մերկացումներն էլ ուղղված կլինեն բացառապես միայն նրանց:

Մյուսներին չենք անդրադառնա, և եթե նույնիսկ նրանք մեզ վրա ցեխ էլ շպրտեն, չենք պատասխանի:
Պարզվեց (իսկ դա շատերիս է հայտնի դեռևս 90-ականներից), որ ինչպես ՀՀԿ-ի ու ՍՍ-ի դեպքում է, ԼՏՊ-ի ու ՀԱԿ-ի դեպքում էլ գործը խոսքի ճիշտ հակառակն է:

Երկրորդը:
Ինչու՞ ԼՏՊ-ն ակտիվացավ հատկապես ապրիլյան ադրբեջանական հարձակման ձախողումից անմիջապես հետո ու մինչ այժմ երիտասարդական ավյունով շարունակում է նույն գիծը տանել:
Եթե չեք մոռացել, նա սկսեց ակտիվ «հողեր-խաղաղության դիմաց» (իրականում՝ հողեր-իշխանափայի դիմաց) լոզունգով հանդես գալ հենց այդ օրերից սկսած, երբ սկսեց քարոզչական հանդիպումները ՍՍ-ի հետ ու այցելեց Արցախ ու հանդիպեց այնտեղի ռսահպատակ իր կոլեգաների հետ:
Բազմիցս փաստերով հիմնավորել եմ, որ ապրիլյան ադրբեջանական հարձակումը նախապես մշակված, պլանավորված ու համաձայնեցված էր Մոսկվա-Բաքու-Երևան ղեկավարների մակարդակով, Լավրովյան ծրագրի շրջանակներում ու ծառայում էր մեկ նպատակի:

Թեթև, պլանավորած, փոխհամաձայնեցված պատերազմի իմիտացիայով հանձնել հինգ շրջանները, դրա դիմաց Բաքուն կմտներ ԵԱՏՄ, ռուսական խաղաղարար ուժերը կտեղակայվեին շրջանում, տարածաշրջանն ամբողջությամբ ու վերջնական կանցներ Մոսկվայի գերիշխանության տակ (20 թվի մարտի 16-ի պայմանագիր), իսկ Մինսկի խումբն էլ կիմաստազրկվեր ու դե ֆակտո կդադարեր գործելուց, Արցախի խնդրի լուծումն ամբողջությամբ հանձնելով Կրեմլի ողորմածությանը:

Այդ ծրագիրը չիրագործվեց, տապալվեց կողմերի կամքից անկախ պատճառով միայն:
Հայ զինվորի հերոսական, ֆանատիկ հայրենասիրության ու ինքնազոհողության գնով։ Բայց Պուտինյան ծրագիրը մնում է ուժի մեջ, ու չնայած պլան A-ի տապալմանը, Կրեմլը անցավ նույն ծրագրի պլան B-ի գործարկմանը:

Ու ահա խաղի մեջ մտավ-մտցրին ԼՏՊ-ն ու սկսվեց հայ ժողովրդի ահաբեկումը «անգերազանցելի պատմաբան» (չեք մոռացել, չէ՞, որ պատմությունը կեղծ գիտություն է), «Հիմնադիր» (հիմնաքանդ),
մասսայական հիպնոսա-զոմբոմասնագետի կողմից:
Ցինիկաբար:
Խեղաթյուրմամբ ու ստելով:

Հատուկ ծառայություներում ստացած «ДЕД» (միամիտների համար պապի փաղաքշական թարգմանությամբ) մականվանը հարիր ինքնահավանությամբ ու ինքնավստահությամբ:

Զանց առնելով հայ ազգային բոլոր սրբություններն ու անկախ պետություն ունենալու հրամայականն ու պատմական եզակի հնարավորությունը :
Հայաստանը, Արցախն ու Ադրբեջանը ռուսական «վերականգնվող կայսրության»-ը կցելու ցնորամիտ գաղափարին ծառայելու-իրագործելու, ու որպես վարձատրություն տիրոջից իշխանության մեջ փայ ստանալ-ունենալու անհագուրդ ցանկությունից մղված:

Հայ ազգի «փրկչի» փաթեթավորմամբ: Այստեղ ասեմ, որ Հայաստանի նկատմամբ Կրեմլի ծրագրերը ամփոփվում են ՖՈՐՊՈՍՏ (Հայաստանն առանց հայերի) եզրույթում: Էնպես որ, ռսահպատակները թող շատ չոգևորվեն:

Իսկ ինչո՞ւ է ԼՏՊ-ն այդպես հանքակտուր-շնչակտուր շտապում:
Հայերիս ահաբեկում չեղած միջազգային թշնամի հանրության կողմից ընդհուպ մինչև ռմբակոծումների ու ուժի կիրառման այլ դրսևորումների սուտ տեղեկատվությամբ: Որովհետև առաջիկա «ընտրությունները» հարմար առիթ են վարձատրությունը լեգիտիմ ստանալու համար, իսկ Կրեմլի համար էլ պահը բարենպաստ է միջազգային իրադրության առումով:

Թրամփյան Ամերիկայի ու անորոշ, ամորֆացած Եվրոպայի դեռևս չճշտված հարաբերություններն ու կարճաժամկետ կտրվածքով դրանց անորոշ ապագան հնարավորություն են ստեղծել Կրեմլի համար, օգտագործելով աշխարհաքաղաքական լրիվ այլ իրավիճակի ժամանակ եռանախագահության ձեռք բերած պայմանավորվածությունները (Մադրիդյան սկզբունքներ), լեգիտիմ կերպով իրագործել իր պլան B-ն, համաշխարհային հանրությանը կանգնեցնելով արդեն կատարված փաստի առաջ:

Այսինքն ըստ սովորության՝ «քցելով»
Ինչպես վարվեց Ուկրաինայում, Սիրիայում:
Ու ահա այստեղից պարզ է դառնում ԼՏՊ-ի այդքան «անհանգիստ» ցնցումների իրական պատճառները:

Ավարտելով, ասեմ, որ ի ուրախություն մեզ, այս ծրագիրն այսօր արդեն չի կարող իրագործվել:
Ու նորից ԼՏՊ-ից, ՍՍ-ից ու Պու-ի կամքից անկախ պատճառներով:
Նորից Ադրբեջանը դեմ է:

Ապրիլին համոզվելով, որ Կրեմլն ու ՍՍ-ն իրականում այդքան էլ զորեղ չեն, ու որ Պուտինի նպտակի իրագործումը նույնիսկ չի կարող ապահովել Ալիևի իշխանության հավերժացումը, Ալիևը սկսել է արդեն տասը տարուց ավել կոմայի մեջ գտնվող ՎՈւԱՄ-ի ռեաբիլիտացիան:
ՎՈւԱՄ- հակառուսական, հակապուտինյան կոալիցիա:
Վրաստան, Ուկրաինա, Ադրբեջան, Մոլդովա:
Ալիեվը մեծացնելով իր ինքնիշխանության գործակիցը, բարձրացնում է խաղադրույքը` ստավկան:
Պահանջված գինը կլինի՝ ամբողջը և միանգամից:
Տարածքներ+Արցախ:

Այնպես որ, սպասենք ԼՏՊ «փրկչի» հաջորդ գալստյանը, արդեն նաև Արցախն անհապաղ հանձնելու լոզունգով:
Իսկ դրա համար անհրաժեշտ է, որ Հայաստանը թալանվի ու դատարկվի արդեն ավելի բարձր տեմպերով:
Բոլորս՝ բաժան-բաժան, դեպի ընտրաֆարս։


Հ.Գ. - ԼՏՊ-ն երբևէ չի դավաճանել:
Որովհետև երբևէ չի եղել յուրային:
Այդ դուք եք իրեն համարում յուրային:
Ինչպես շատերը Ռուսաստանին:
Նրանք ուղղակի մտքում ծիծաղում են նման մտածողների վրա:
Նրանք ունեն իրենց խնդիրներն ու ցանկացած գնով փորձում են լուծել դրանք:
Իսկ դուք՝ դավաճաան, էլ չգիտեմ թե ինչ:
Հարցի պատասխանը տալիս եմ ամեն գրությունում:
Հզոր, ինքնիշխան, ժողովրդավարական պետություն ու խնդրի լուծում՝ ըստ այդմ ունեցած հնարավորությունների:
Իսկ ինքնակամ, ուրիշի շահերի համար հանձնվելը կործանման ճանապարհ է և ոչ փրկության։
ԱԼԲԵՐՏ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
Ֆեյսբուքյան էջից